Mã số N2117: Dòng chảy di sản - Giáo dục di sản bằng sáng tạo nghệ thuật và trải nghiệm nghề nghiệp

  - Chia sẻ:    

“Dòng chảy di sản – Mở lối nghề nghiệp” là giải pháp giáo dục kết nối việc tìm hiểu, gìn giữ và phát huy giá trị di sản văn hóa với hoạt động trải nghiệm hướng nghiệp cho học sinh trung học phổ thông. Giải pháp được triển khai tại Trường THPT Nguyễn Chí Thanh, Thành phố Hồ Chí Minh, thông qua hai chất liệu nghệ thuật truyền thống trọng tâm là múa rối nước và cải lương.

Trong đợt triển khai năm 2026, dự án huy động 179 học sinh tham gia đợt triển khai năm 2026 thuộc các lớp 12A21, 12A9, 10A15, 10A16. Học sinh không chỉ tiếp nhận kiến thức hay thưởng thức một chương trình nghệ thuật mà trực tiếp tham gia vào quá trình tạo ra sản phẩm: nghiên cứu tư liệu, lựa chọn câu chuyện, xây dựng kịch bản, thiết kế và chế tác đạo cụ, luyện tập biểu diễn, vận hành sân khấu, tổ chức sự kiện và truyền thông.

Do dự án được hình thành và triển khai qua nhiều giai đoạn, nhiều nhóm học sinh và nhiều hình thức hoạt động khác nhau từ năm 2023, hồ sơ lưu trữ hiện chưa có hệ thống thống kê đầy đủ số buổi tham gia và số lượt học sinh cộng dồn qua từng năm. Vì vậy, dự án không sử dụng số liệu ước tính cho các chỉ tiêu này mà tập trung minh chứng quá trình triển khai bằng kế hoạch, sản phẩm, hình ảnh, video và các nguồn tư liệu công khai. Riêng đợt triển khai năm 2026, quy mô tham gia được xác định là 179 học sinh.

Giải pháp xuất phát từ hai yêu cầu thực tiễn của giáo dục học đường. Thứ nhất, học sinh cần có cơ hội tiếp cận di sản bằng trải nghiệm trực tiếp để hiểu giá trị văn hóa, công sức lao động và kỹ thuật sáng tạo phía sau mỗi loại hình nghệ thuật. Thứ hai, hoạt động hướng nghiệp cần gắn với tình huống thực hành để học sinh nhận diện năng lực, sở thích và những lĩnh vực nghề nghiệp phù hợp, thay vì chỉ dừng ở việc tìm hiểu tên gọi các ngành nghề.

Điểm nhấn của dự án năm 2026 là tích hợp hướng nghiệp vào toàn bộ quy trình sáng tạo nghệ thuật. Học sinh được tổ chức theo bốn nhóm công việc: sáng tạo và nội dung; đạo diễn và biểu diễn; kỹ thuật và sân khấu; truyền thông và sự kiện. Qua đó, các em có cơ hội thử sức ở nhiều vai trò, hợp tác để hoàn thành sản phẩm chung và tự đánh giá khả năng của bản thân.

Giải pháp được phát triển trên cơ sở thực tiễn tổ chức các hoạt động giáo dục di sản tại nhà trường từ những năm trước. Tuy nhiên, đợt triển khai năm 2026 là bước phát triển mới về nội dung và phương thức tổ chức khi kết hợp múa rối nước với cải lương, đồng thời đưa trải nghiệm nghề nghiệp trở thành một cấu phần có chủ đích của dự án. Giải pháp đã được áp dụng tại Trường THPT Nguyễn Chí Thanh.

Tổ chức học tập theo quá trình tạo sản phẩm

Giáo viên xác định mục tiêu, giới thiệu nguồn tư liệu, định hướng yêu cầu kiến thức và tổ chức học sinh theo nhóm phù hợp với năng lực, sở thích. Học sinh nghiên cứu nội dung văn học, lịch sử và đặc trưng loại hình nghệ thuật trước khi lựa chọn cách thể hiện. Kịch bản, thiết kế và phương án tổ chức được trao đổi, thử nghiệm, nhận góp ý và điều chỉnh.

Mỗi nhiệm vụ có quan hệ trực tiếp với các nhiệm vụ khác. Người viết lời thoại cần hiểu giới hạn chuyển động của con rối; người điều khiển rối phải phối hợp với lời dẫn và âm nhạc; người thiết kế sân khấu cần tính đến không gian, vật liệu và yêu cầu vận hành; nhóm truyền thông phải nắm chắc nội dung để giới thiệu chính xác. Quá trình đó tạo điều kiện cho học sinh vận dụng kiến thức, trao đổi, giải quyết vấn đề và chịu trách nhiệm với phần việc được giao.

Kết nối hai không gian nghệ thuật: múa rối nước và cải lương

 

Ở mảng múa rối nước, bộ kịch bản “Dòng chảy di sản Việt Nam” liên kết bốn câu chuyện: Sơn Tinh – Thủy Tinh; An Dương Vương – Mỵ Châu – Trọng Thủy; Hai Bà Trưng; Sự tích Hồ Gươm. Chú Tễu, hai con rồng và dòng nước giữ vai trò dẫn dắt, tạo mạch kết nối giữa những câu chuyện về thiên nhiên, dựng nước, giữ nước và khát vọng hòa bình. Quá trình chuyển thể yêu cầu học sinh lựa chọn chi tiết, xây dựng lời dẫn và biểu đạt nội dung bằng hình tượng sân khấu, đồng thời tôn trọng đặc trưng thể loại và tính chính xác của tư liệu.

Ở mảng cải lương, kịch bản “Tiếng vọng Mê Linh” tạo cuộc đối thoại giữa câu chuyện Hai Bà Trưng và người trẻ hôm nay. Tác phẩm đưa học sinh tiếp cận lịch sử qua lời ca, diễn xuất, âm nhạc, phục trang, thiết kế và công nghệ; từ đó nhận ra di sản có thể trở thành chất liệu học tập, sáng tạo và kết nối với đời sống hiện tại.

Cá nhân chủ trì dự án trực tiếp định hướng nội dung, hướng dẫn học sinh nghiên cứu tư liệu, xây dựng cấu trúc và phát triển hai kịch bản: múa rối nước “Dòng chảy di sản Việt Nam” và cải lương “Tiếng vọng Mê Linh”. Trong quá trình sáng tạo, học sinh tham gia đề xuất ý tưởng, xây dựng lời thoại và đóng góp hoàn thiện kịch bản dưới sự hướng dẫn chuyên môn của giáo viên. Cách tổ chức này bảo đảm vai trò dẫn dắt của người chủ trì đồng thời phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh.

Hai loại hình nghệ thuật được đặt trong cùng một dự án để học sinh nhận diện sự đa dạng của di sản, đồng thời thấy được mối liên hệ giữa nội dung nghệ thuật và các công việc phía sau sân khấu. Các kịch bản, tài liệu tổ chức, tập san và tư liệu số là những sản phẩm lưu giữ quá trình thực hiện. Link website: Website dự án và học liệu giới thiệu.

Tích hợp hướng nghiệp vào nhiệm vụ học tập 

Bốn nhóm công việc chính của dự án gồm:

-    Nhóm 1: Sáng tạo và nội dung: nghiên cứu tư liệu, biên kịch, xây dựng lời dẫn, phát triển ý tưởng và nội dung giới thiệu.
-    Nhóm 2: Đạo diễn và biểu diễn: dàn dựng, diễn xuất, điều khiển rối, luyện tập và phối hợp các tiết mục.
-    Nhóm 3: Kỹ thuật và sân khấu: thiết kế mỹ thuật, chế tác con rối và đạo cụ, bố trí sân khấu, âm thanh, ánh sáng và vận hành kỹ thuật.
-    Nhóm 4: Truyền thông và sự kiện: quay phim, chụp ảnh, dựng clip, viết tin bài, thiết kế ấn phẩm, dẫn chương trình và điều phối hoạt động.

Học sinh được tiếp cận nhiều vai trò khác nhau, kể cả những công việc không trực tiếp xuất hiện trên sân khấu. Qua trải nghiệm, các em có cơ hội nhận diện công việc mình yêu thích, phần việc mình thực hiện tốt và năng lực cần tiếp tục phát triển. Sự phối hợp giữa học sinh khối 10 và khối 12 còn tạo môi trường hỗ trợ, chia sẻ kinh nghiệm, rèn luyện kỹ năng giao tiếp, quản lý thời gian và trách nhiệm tập thể.

Tính mới và tính sáng tạo của giải pháp

Tính mới cốt lõi của giải pháp là chuyển học sinh từ vị trí người tiếp nhận di sản sang vị trí người trực tiếp tham gia tạo ra, vận hành và lan tỏa sản phẩm di sản; đồng thời biến quá trình sáng tạo nghệ thuật thành môi trường trải nghiệm nghề nghiệp.

Thứ nhất, đổi mới cách học: việc tìm hiểu văn học, lịch sử và văn hóa truyền thống được chuyển thành nhiệm vụ nghiên cứu, chuyển thể và sáng tạo sản phẩm có yêu cầu thực tế. Một ý tưởng chỉ có thể trở thành cảnh diễn khi phù hợp nội dung, thời lượng, khả năng biểu đạt và điều kiện kỹ thuật. Học sinh phải kết nối hiểu biết với quyết định cụ thể, qua đó thực hành đọc hiểu, lập luận, diễn đạt và giải quyết vấn đề.

Thứ hai, đổi mới cách tổ chức hướng nghiệp: thay vì chỉ giới thiệu ngành nghề, dự án đưa học sinh vào bốn nhóm công việc có nhiệm vụ cụ thể và có sự phối hợp trong một quy trình sản xuất nghệ thuật. Việc đánh giá không chỉ dựa trên sản phẩm trình diễn mà còn ghi nhận quá trình đóng góp, tinh thần hợp tác và khả năng hoàn thành nhiệm vụ.

Thứ ba, đổi mới cách tiếp cận di sản: học sinh không chỉ tái hiện nội dung có sẵn mà còn tham gia kể lại di sản bằng tiếng nói và cách biểu đạt của thế hệ trẻ. Bộ kịch bản múa rối nước kết nối nhiều câu chuyện bằng hình tượng xuyên suốt; kịch bản cải lương tạo cuộc đối thoại giữa lịch sử và người trẻ hôm nay. Sự sáng tạo được đặt trên nền tảng nghiên cứu tư liệu và tôn trọng đặc trưng nghệ thuật.

Thứ tư, đổi mới việc lưu giữ và lan tỏa: website dự án, tập san 40 trang, kịch bản nghệ thuật, video và tư liệu hậu trường tạo thành hệ thống học liệu, ghi lại cả sản phẩm lẫn quá trình học sinh tham gia. Những tư liệu này có thể tiếp tục được sử dụng, điều chỉnh và chia sẻ trong các hoạt động giáo dục tiếp theo.

So với các hoạt động trải nghiệm đơn lẻ, giải pháp tạo thành một quy trình liên kết từ nghiên cứu, sáng tạo, chế tác, biểu diễn đến truyền thông và tự nhận thức nghề nghiệp. Đây là điểm phát triển nổi bật của đợt triển khai năm 2026 trên nền tảng kinh nghiệm đã tích lũy.

Kết quả áp dụng và hiệu quả thực tế tại Thành phố Hồ Chí Minh

Quá trình áp dụng được ghi nhận qua nhiều giai đoạn

Giải pháp được phát triển từ hoạt động dạy học thực tế tại Trường THPT Nguyễn Chí Thanh. Dấu ấn công khai ngày 21/02/2023 được Báo Sài Gòn Giải Phóng ghi nhận qua hoạt động kịch rối và hát tuồng do cô Lê Thị Ngọc Dung hướng dẫn. Đây là căn cứ về quá trình hình thành và duy trì cách học trải nghiệm, tạo nền tảng cho những mùa dự án tiếp theo. Link bài báo: Minh chứng quá trình phát triển năm 2023 - Báo Sài Gòn Giải Phóng

Ngày 15/02/2025, hoạt động “Văn học và di sản văn hóa” tại trường được Báo Tuổi Trẻ phản ánh với các sản phẩm sân khấu và múa rối. Học sinh được ghi nhận chủ động tham gia, có thêm cơ hội thể hiện năng lực và khám phá công việc nghề nghiệp. 

Ngày 28/03/2026, buổi báo cáo dự án múa rối nước tại sân trường kéo dài 120 phút, được Báo Tuổi Trẻ ghi nhận. Các sản phẩm gồm Bánh chưng bánh dày, Thánh Gióng, Cậu bé thông minh và tiết mục vọng cổ. Mốc này tiếp tục thể hiện việc duy trì giải pháp qua các mùa học tập.

Kế hoạch số 448/KH-NCT ngày 01/10/2026 xác lập đợt phát triển tiếp theo với nội dung di sản, hướng nghiệp, phân công lực lượng và sản phẩm cụ thể. Đợt hiện tại huy động 180 học sinh theo thông tin cập nhật của chủ dự án; bộ hồ sơ đã có tập san 40 trang, kịch bản múa rối nước 16 trang, kịch bản cải lương 5 trang và các tài liệu điều phối. Đây là nguồn học liệu và công cụ tổ chức để tiếp tục triển khai mô hình trên nền tảng kinh nghiệm đã tích lũy.

Trên cơ sở đó, năm 2026, dự án được phát triển thành mô hình “Dòng chảy di sản – Mở lối nghề nghiệp”, kết hợp múa rối nước và cải lương, đồng thời tích hợp hoạt động trải nghiệm nghề nghiệp vào toàn bộ quá trình sáng tạo sản phẩm. Đợt triển khai hiện tại có 179 học sinh tham gia đợt triển khai năm 2026 tham gia. Hồ sơ sản phẩm gồm tập san 40 trang, kịch bản múa rối nước, kịch bản cải lương, website dự án, video tư liệu và các tài liệu điều phối, phân công.

Hiệu quả giáo dục và giá trị đối với cộng đồng học đường

Do đặc thù của giải pháp là tổ chức hoạt động giáo dục thông qua trải nghiệm và sáng tạo nghệ thuật, hiệu quả thực hiện được ghi nhận chủ yếu qua hệ thống sản phẩm học tập và minh chứng quá trình tham gia của học sinh, thay vì chỉ dựa trên các số liệu khảo sát định lượng.

Cá nhân chủ trì dự án trực tiếp định hướng nội dung, hướng dẫn học sinh nghiên cứu tư liệu, xây dựng cấu trúc và phát triển hai kịch bản: múa rối nước “Dòng chảy di sản Việt Nam” và cải lương “Tiếng vọng Mê Linh”. Trong quá trình sáng tạo, học sinh tham gia đề xuất ý tưởng, xây dựng lời thoại và đóng góp hoàn thiện kịch bản dưới sự hướng dẫn chuyên môn của giáo viên. Cách tổ chức này bảo đảm vai trò dẫn dắt của người chủ trì đồng thời phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh.

Thông qua những sản phẩm và hoạt động này, có thể nhận diện sự tham gia chủ động của học sinh trong quá trình tìm hiểu di sản, vận dụng kiến thức, hợp tác thực hiện nhiệm vụ và tiếp cận các công việc thuộc lĩnh vực nghệ thuật, kỹ thuật, truyền thông và tổ chức sự kiện. Đây là cơ sở thực tiễn để đánh giá giá trị giáo dục, khả năng trải nghiệm nghề nghiệp và tiềm năng phát triển của giải pháp.

Các minh chứng hiện có gồm sản phẩm nghệ thuật, kịch bản, tập san, website, video, hình ảnh quá trình, bốn clip giới thiệu hoạt động của bốn ban chuyên môn và tài liệu phân công. Tư liệu hình ảnh, video được sắp xếp theo nội dung hoạt động và mốc thời gian có thể xác định; những thời điểm chưa có căn cứ đối chiếu không tự suy đoán hoặc ghi thành số liệu thống kê. Xác nhận của Trường THPT Nguyễn Chí Thanh về thời gian áp dụng và hiệu quả thực tế sẽ được bổ sung theo hồ sơ của đơn vị.

Khả năng nhân rộng và mức độ lan tỏa

Giải pháp có khả năng nhân rộng nhờ cấu trúc linh hoạt theo chất liệu di sản, quy mô lớp và điều kiện nhà trường. Phần cốt lõi gồm nhiệm vụ nghiên cứu, phân vai, tạo sản phẩm, phản hồi và lưu trữ. Một đơn vị có thể tổ chức ở quy mô một lớp bằng trích đoạn ngắn, rối cạn hoặc sản phẩm truyền thông; khi có đủ điều kiện, có thể mở rộng thành chương trình liên khối với sân khấu rối nước và cải lương.
Những thành phần có thể kế thừa gồm bộ kịch bản, mẫu phân công, kinh nghiệm thiết kế đạo cụ, tư liệu hậu trường và tập san. Khi thay đổi đối tượng, giáo viên điều chỉnh độ khó, thời lượng và trách nhiệm của học sinh. Cách chuyển giao theo từng phần cho phép trường tiếp nhận lựa chọn nội dung phù hợp với nguồn lực và đặc điểm người học.

Website dự án đã tập hợp phần giới thiệu mô hình, kiến thức nghệ thuật, nhóm nghề, hình ảnh quá trình và đường dẫn sản phẩm của các mùa trước. Các bản video công khai cùng bài báo đưa trải nghiệm học đường đến người xem ngoài lớp học. Đây là nền tảng lan tỏa nội dung và chia sẻ cách tiếp cận giáo dục, đồng thời tạo nguồn tham khảo cho giáo viên, học sinh Giải pháp có khả năng điều chỉnh theo chất liệu di sản, quy mô lớp học và điều kiện của từng cơ sở giáo dục. Cấu trúc cốt lõi gồm nghiên cứu tư liệu, phân công nhiệm vụ, tạo sản phẩm, phản hồi, giới thiệu và lưu trữ. Nhà trường có thể triển khai ở quy mô một lớp bằng trích đoạn ngắn, rối cạn hoặc sản phẩm truyền thông; khi có đủ điều kiện, có thể mở rộng thành chương trình liên khối với múa rối nước và cải lương.

Những thành phần có thể kế thừa gồm kịch bản, mẫu phân công, kinh nghiệm thiết kế và chế tác đạo cụ, tư liệu hậu trường, tập san, video và quy trình tổ chức bốn nhóm nghề. Giáo viên tiếp nhận có thể điều chỉnh độ khó, thời lượng, quy mô và nhiệm vụ theo điều kiện thực tế.

Website dự án tập hợp nội dung giới thiệu mô hình, kiến thức nghệ thuật, nhóm nghề, hình ảnh quá trình và đường dẫn sản phẩm. Tập san và các video công khai góp phần lưu giữ trải nghiệm học đường, chia sẻ cách tiếp cận giáo dục và tạo nguồn tham khảo cho giáo viên, học sinh quan tâm.

Phạm vi áp dụng đã được xác định trong hồ sơ hiện tại là Trường THPT Nguyễn Chí Thanh. Việc chuyển giao, áp dụng tại các cơ sở giáo dục khác và kết quả tiếp nhận chưa được xác nhận trong hồ sơ này; do đó, khả năng nhân rộng được trình bày ở phương diện tiềm năng và điều kiện triển khai.

Kế hoạch phát triển tiếp theo là giới thiệu sản phẩm, giao lưu và hoàn thiện điều kiện tổ chức lưu động tới các cơ sở giáo dục tại Thành phố Hồ Chí Minh. Phạm vi áp dụng hiện được xác định tại Trường THPT Nguyễn Chí Thanh; các hoạt động mở rộng tiếp tục được triển khai theo sự thống nhất của các đơn vị. Đơn vị tiếp nhận và kết quả áp dụng ngoài trường: Trường THPT Nguyễn Gia Thiều vào cuối tháng 11.

Lê Thị Ngọc Dung (Trường THPT Nguyễn Chí Thanh)