Mã số N2097: Ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong thiết kế học liệu số tương tác SKYLAB đổi mới trải nghiệm tự học trong khoa học tự nhiên ở học sinh lớp 6
Từ yêu cầu đổi mới dạy học đến ý tưởng xây dựng học liệu số SKYLAB
Trong chương trình giáo dục phổ thông, chủ đề “Trái Đất và bầu trời” thuộc môn Khoa học tự nhiên 6 cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ bản về Hệ Mặt Trời, chuyển động của Mặt Trời, hiện tượng ngày và đêm, Mặt Trăng, nhật thực và nguyệt thực. Đây là những nội dung gần gũi với đời sống nhưng có nhiều kiến thức mang tính trừu tượng, đòi hỏi học sinh phải hình dung được vị trí, chuyển động và mối quan hệ không gian giữa các thiên thể. Nếu chỉ tiếp cận thông qua hình ảnh, sơ đồ hoặc lời giảng giải, học sinh có thể gặp khó khăn trong việc hình dung các hiện tượng diễn ra trong không gian và giải thích nguyên nhân hình thành chúng. Đặc biệt, khi tự học ở nhà, các em có thể thiếu phương tiện trực quan và sự hỗ trợ kịp thời để giải quyết những thắc mắc phát sinh trong quá trình tìm hiểu kiến thức.
Từ thực tiễn đó, nhóm đã nghiên cứu và xây dựng mô hình SKYLAB nhằm tạo ra một môi trường học tập số trực quan, sinh động và có tính tương tác, hỗ trợ học sinh chủ động khám phá kiến thức về chủ đề “Trái Đất và bầu trời”. Sản phẩm ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong thiết kế học liệu, kết hợp mô hình mô phỏng, thuyết minh bằng giọng nói AI, nội dung kiến thức dạng văn bản, hệ thống bài tập củng cố và chatbot hỗ trợ giải đáp thắc mắc. Các thành phần được tích hợp trên cùng một nền tảng, giúp học sinh tiếp cận kiến thức bằng nhiều hình thức khác nhau, đồng thời có thể chủ động lựa chọn cách thức học tập phù hợp với nhu cầu của bản thân.


Quỹ đạo của các hành tinh
SKYLAB – Giải pháp học liệu số tích hợp trí tuệ nhân tạo trong dạy học chủ đề “Trái Đất và bầu trời”
Nội dung của SKYLAB được tổ chức theo các kiến thức trọng tâm của chủ đề. Học sinh được tìm hiểu về Hệ Mặt Trời thông qua hình ảnh và mô hình trực quan, qua đó nhận biết các thành phần, vị trí tương đối của các hành tinh và mối quan hệ giữa Mặt Trời với các thiên thể. Nội dung về chuyển động của Mặt Trời và hiện tượng ngày, đêm được trình bày thông qua mô hình mô phỏng, giúp học sinh quan sát, hình dung sự vận động của các thiên thể và tìm hiểu nguyên nhân hình thành các hiện tượng tự nhiên quen thuộc. Các nội dung về Mặt Trăng, nhật thực và nguyệt thực cũng được xây dựng theo hướng trực quan hóa, hỗ trợ học sinh nhận biết vị trí tương đối giữa Mặt Trời, Trái Đất và Mặt Trăng, từ đó từng bước hình thành khả năng giải thích các hiện tượng thiên văn.
Nội dung đầu tiên của SKYLAB tập trung giới thiệu về Hệ Mặt Trời thông qua mô hình mô phỏng tương tác được bố trí ngay tại trang chủ. Tại đây, học sinh có thể quan sát chuyển động và khoảng cách tương đối giữa các hành tinh trong Hệ Mặt Trời thông qua mô hình trực quan. Khi lựa chọn một hành tinh bất kỳ, mô hình sẽ tự động phóng to hành tinh đó trên màn hình, đồng thời hiển thị bảng thông tin giới thiệu các đặc điểm cơ bản của hành tinh. Bên cạnh nội dung trình bày bằng văn bản, học sinh còn được nghe phần thuyết minh bằng giọng nói ứng dụng trí tuệ nhân tạo, giúp việc tiếp cận thông tin trở nên sinh động và thuận tiện hơn.
Tiếp theo nội dung khám phá Hệ Mặt Trời, SKYLAB xây dựng mô hình mô phỏng chuyển động biểu kiến của Mặt Trời dưới dạng 2D, giúp học sinh quan sát sự thay đổi vị trí của Mặt Trời trên bầu trời trong ngày. Trên màn hình mô phỏng có tích hợp đồng hồ hiển thị thời gian tương ứng, tạo sự liên kết trực quan giữa vị trí của Mặt Trời và thời điểm trong ngày. Tính năng này được thiết kế với hai chế độ tương tác. Ở chế độ tự động, Mặt Trời di chuyển theo tiến trình thời gian được thiết lập sẵn, giúp học sinh theo dõi liên tục sự thay đổi vị trí của Mặt Trời. Ở chế độ điều khiển thủ công, khi tắt chế độ tự động, học sinh có thể sử dụng thanh trượt để chủ động điều chỉnh vị trí của Mặt Trời trên màn hình. Mỗi lần thay đổi vị trí, thời gian hiển thị trên đồng hồ, màu sắc bầu trời và thông tin về buổi tương ứng trong ngày cũng đồng thời thay đổi. Qua đó, học sinh có thể quan sát mối liên hệ giữa vị trí biểu kiến của Mặt Trời, thời gian và sự chuyển tiếp giữa các buổi sáng, trưa, chiều, tối; từ đó hình thành biểu tượng trực quan về chuyển động biểu kiến của Mặt Trời và liên hệ với những quan sát quen thuộc trong cuộc sống.

Đối với nội dung về nhật thực và nguyệt thực, SKYLAB xây dựng mô hình mô phỏng chuyển động và vị trí tương đối của Mặt Trời, Trái Đất và Mặt Trăng, giúp học sinh trực quan hóa điều kiện hình thành hai hiện tượng thiên văn này. Mô hình được thiết kế với hai chế độ tương tác: chế độ tự động, trong đó các thiên thể chuyển động theo tiến trình được thiết lập sẵn; và chế độ điều khiển thủ công, cho phép học sinh chủ động điều chỉnh vị trí của các thiên thể để quan sát sự thay đổi trong cách sắp xếp của chúng. Trên màn hình đồng thời hiển thị thông tin bằng văn bản giới thiệu đặc điểm và giải thích nguyên nhân hình thành nhật thực, nguyệt thực. Việc theo dõi và thay đổi vị trí các thiên thể, kết hợp đọc nội dung giải thích giúp học sinh có thể nhận biết sự khác biệt giữa hai hiện tượng, hiểu được vai trò của sự sắp xếp tương đối giữa Mặt Trời, Trái Đất và Mặt Trăng trong quá trình hình thành nhật thực và nguyệt thực. Cách trình bày kết hợp giữa mô phỏng trực quan và tương tác chủ động giúp những hiện tượng thiên văn khó quan sát trực tiếp trở nên dễ hình dung và tiếp cận hơn.
SKYLAB xây dựng mô hình mô phỏng chuyển động và vị trí tương đối của Mặt Trời, Trái Đất và Mặt Trăng, giúp học sinh trực quan hóa điều kiện hình thành hai hiện tượng thiên văn này. Mô hình được thiết kế với hai chế độ tương tác: chế độ tự động, trong đó các thiên thể chuyển động theo tiến trình được thiết lập sẵn; và chế độ điều khiển thủ công, cho phép học sinh chủ động điều chỉnh vị trí của các thiên thể để quan sát sự thay đổi trong cách sắp xếp của chúng. Đặc biệt, học sinh có thể chuyển đổi giữa góc nhìn mô phỏng hai chiều (2D) và góc nhìn không gian vũ trụ ba chiều (3D). Nếu góc nhìn 2D giúp các em theo dõi diễn biến của hiện tượng trên mặt phẳng, thì góc nhìn 3D cho phép quan sát trực quan hơn vị trí và sự sắp xếp tương đối của Mặt Trời, Trái Đất và Mặt Trăng trong không gian, đặc biệt là sự thẳng hàng của các thiên thể khi xảy ra nhật thực hoặc nguyệt thực. Trên màn hình đồng thời hiển thị thông tin bằng văn bản giới thiệu đặc điểm và giải thích nguyên nhân hình thành từng hiện tượng. Thông qua việc kết hợp quan sát, điều chỉnh mô hình, chuyển đổi góc nhìn và đọc thông tin, học sinh có thể hiểu rõ hơn điều kiện hình thành, phân biệt nhật thực với nguyệt thực và hình dung mối quan hệ không gian giữa các thiên thể. Đây là ưu điểm nổi bật giúp những hiện tượng thiên văn khó quan sát trực tiếp trở nên trực quan và dễ tiếp cận hơn.

Thông tin 3D chi tiết hành tinh
Đặc biệt, ở chế độ quan sát không gian ba chiều (3D), mô hình không chỉ giúp học sinh nhận biết sự thẳng hàng của Mặt Trời, Trái Đất và Mặt Trăng mà còn mở rộng khả năng khám phá chuyển động của các thiên thể. Học sinh có thể quan sát Trái Đất tự quay quanh trục và Mặt Trăng chuyển động quanh Trái Đất, đồng thời theo dõi thông tin giải thích về hiện tượng ngày và đêm. Khi Mặt Trăng chuyển động trên quỹ đạo, tại góc trên bên phải màn hình sẽ đồng thời hiển thị hình ảnh bề mặt Mặt Trăng được chiếu sáng và hình dạng biểu kiến của Mặt Trăng khi quan sát từ Trái Đất. Kèm theo đó là các thông tin về tỉ lệ phần trăm bề mặt Mặt Trăng được chiếu sáng và tên các pha tương ứng như trăng non, trăng lưỡi liềm, bán nguyệt, trăng khuyết và trăng tròn. Nhờ sự kết hợp giữa mô hình chuyển động trong không gian và hình ảnh quan sát từ Trái Đất, học sinh có thể đối chiếu hai góc nhìn, nhận biết sự khác biệt giữa phần bề mặt Mặt Trăng được Mặt Trời chiếu sáng và phần hình ảnh mà con người nhìn thấy từ Trái Đất. Qua đó, các em hiểu rõ hơn nguyên nhân hình thành các pha Mặt Trăng, mối quan hệ giữa vị trí của Mặt Trăng trên quỹ đạo và hình dạng biểu kiến của nó, thay vì chỉ ghi nhớ tên gọi và hình ảnh minh họa trong sách giáo khoa.
Bên cạnh các mô hình mô phỏng và hệ thống thông tin kiến thức, SKYLAB còn tích hợp hệ thống bài tập củng cố tương ứng với từng nội dung học tập, giúp học sinh kiểm tra và đánh giá mức độ tiếp thu kiến thức sau quá trình khám phá. Các câu hỏi được thiết kế bám sát nội dung chủ đề “Trái Đất và bầu trời”, gắn với những kiến thức học sinh vừa quan sát và tìm hiểu như đặc điểm các hành tinh trong Hệ Mặt Trời, chuyển động biểu kiến của Mặt Trời, hiện tượng ngày và đêm, các pha của Mặt Trăng, nhật thực và nguyệt thực. Thông qua việc thực hiện bài tập, học sinh có thể tự kiểm tra khả năng ghi nhớ, nhận biết và vận dụng kiến thức để giải thích các hiện tượng thiên văn đã học. Việc bố trí bài tập theo từng nội dung giúp các em chủ động ôn tập ngay sau khi tìm hiểu, kịp thời nhận ra những kiến thức còn chưa nắm vững và quay lại phần mô phỏng hoặc thông tin hướng dẫn để tiếp tục tìm hiểu. Qua đó, SKYLAB không chỉ hỗ trợ học sinh tiếp nhận kiến thức thông qua quan sát và tương tác mà còn tạo điều kiện để các em tự củng cố, tự đánh giá và từng bước nâng cao hiệu quả học tập.
Như vậy, SKYLAB tích hợp phần thuyết minh bằng giọng nói ứng dụng trí tuệ nhân tạo với việc cung cấp thông tin kiến thức bằng văn bản tương ứng với từng nội dung giúp học sinh có thể vừa quan sát mô hình, vừa nghe phần thuyết minh hoặc đọc nội dung giải thích để tiếp nhận kiến thức. Việc kết hợp giữa hình ảnh, âm thanh và văn bản tạo ra nhiều kênh tiếp cận thông tin, giúp học sinh thuận lợi hơn trong quá trình tự học, ôn tập và ghi nhớ kiến thức. Đặc biệt, các em có thể chủ động xem lại hoặc nghe lại nội dung khi cần thiết mà không bị giới hạn bởi thời gian và tiến độ chung của lớp học.

Chatbot hỗ trợ giải đáp thắc mắc
Một thành phần quan trọng khác là chatbot ứng dụng trí tuệ nhân tạo được tích hợp trực tiếp trong học liệu. Trong quá trình tìm hiểu, khi gặp kiến thức chưa rõ hoặc phát sinh câu hỏi, học sinh có thể đặt câu hỏi và nhận được lời giải thích, gợi ý để tiếp tục khám phá vấn đề. Chatbot đóng vai trò như một kênh hỗ trợ học tập bổ sung, khuyến khích học sinh mạnh dạn đặt câu hỏi, chủ động tìm kiếm thông tin và từng bước giải quyết những khó khăn ban đầu. Sau mỗi nội dung, hệ thống bài tập củng cố giúp học sinh kiểm tra mức độ tiếp thu, ghi nhớ kiến thức và nhận diện những phần cần tiếp tục ôn tập. Như vậy, SKYLAB hình thành một chu trình học tập có sự kết nối giữa quan sát, nghe và đọc thông tin, tương tác hỏi đáp, thực hiện bài tập và tự đánh giá kết quả.
Dấu ấn đổi mới trong hành trình khám phá tri thức cùng SKYLAB
Tính mới và sáng tạo của SKYLAB trước hết thể hiện ở việc tích hợp nhiều phương thức hỗ trợ học tập trên cùng một nền tảng, thay vì cung cấp các tài liệu rời rạc như hình ảnh, video hoặc bài tập riêng lẻ. Sản phẩm kết hợp mô phỏng thiên văn có khả năng tương tác, thuyết minh bằng giọng nói AI, thông tin dạng văn bản, chatbot và bài tập củng cố, tạo thành một môi trường học tập thống nhất. Học sinh không chỉ quan sát và tiếp nhận kiến thức mà còn có thể trực tiếp thao tác với mô hình, thay đổi vị trí các thiên thể, theo dõi hình ảnh tương ứng, đặt câu hỏi và tự kiểm tra mức độ hiểu bài.
Điểm sáng tạo nổi bật còn nằm ở cách thiết kế phần quan sát Mặt Trăng, trong đó thao tác di chuyển vị trí của Mặt Trăng gắn liền với sự thay đổi hình ảnh quan sát trên màn hình. Cách tổ chức này giúp học sinh nhận thấy mối liên hệ giữa vị trí của các thiên thể và hình dạng biểu kiến của Mặt Trăng, qua đó tiếp cận kiến thức bằng trải nghiệm khám phá thay vì chỉ học thuộc kết luận. Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong thuyết minh và hỗ trợ hỏi đáp cũng mở rộng khả năng tương tác của học liệu, giúp quá trình học tập linh hoạt hơn và tạo điều kiện để học sinh tự tìm hiểu theo tiến độ cá nhân.
Không chỉ hướng đến đổi mới hình thức trình bày kiến thức, SKYLAB còn được xây dựng để hỗ trợ đổi mới cách tổ chức hoạt động dạy học. Sản phẩm được định hướng sử dụng theo mô hình học sinh tự học trước ở nhà, giáo viên tổ chức thảo luận và vận dụng trên lớp. Trước giờ học, học sinh truy cập học liệu để tìm hiểu nội dung, quan sát mô hình, nghe thuyết minh, đọc thông tin, trao đổi với chatbot khi có thắc mắc và hoàn thành bài tập củng cố. Trên lớp, giáo viên dựa vào những nội dung học sinh đã chuẩn bị để tổ chức thảo luận, giải đáp các vấn đề khó, hệ thống hóa kiến thức và hướng dẫn vận dụng vào thực tiễn. Cách tổ chức này góp phần tăng tính chủ động của người học, học sinh không còn chỉ học tập theo phương pháp đơn thuần là tìm kiếm thông tin bài học từ nguồn thông tin giới hạn có sẵn của sách giáo khoa, mà trên nền tảng mô hình này, học sinh có thể tự phát hiện ra các vấn đề mà mình muốn tìm tòi và nghiên cứu. Việc này không chỉ đơn giản giúp học sinh học tập những kiến thức trừu tượng dễ dàng mà bước đầu còn giúp các em tiếp cận với quy trình nghiên cứu khoa học. Ngoài ra, việc sử dụng mô hình trước khi đến lớp còn tạo thêm thời gian cho các hoạt động trao đổi, giải quyết vấn đề và phát triển năng lực khoa học tự nhiên tại lớp.
Những chuyển biến tích cực trong hành trình dạy và học cùng SKYLAB
Về hiệu quả thực tiễn, SKYLAB hướng đến giải quyết khó khăn trong việc tiếp cận những kiến thức khoa học có tính trừu tượng, đặc biệt là các hiện tượng thiên văn khó quan sát trực tiếp trong điều kiện lớp học thông thường. Thông qua hệ thống mô hình mô phỏng tương tác 2D, 3D, học sinh có thể trực tiếp quan sát chuyển động, vị trí và mối quan hệ giữa các thiên thể; chủ động điều chỉnh các đối tượng để theo dõi sự thay đổi và tìm hiểu nguyên nhân hình thành các hiện tượng thiên văn. Việc kết hợp hình ảnh mô phỏng, thông tin dạng văn bản và thuyết minh bằng giọng nói AI giúp kiến thức trở nên trực quan, sinh động và dễ hình dung hơn. Đặc biệt, học sinh có thể chủ động tìm hiểu các hiện tượng mà không phải phụ thuộc hoàn toàn vào điều kiện thời tiết, thời gian hay khả năng tổ chức quan sát thực tế. Qua đó, SKYLAB góp phần khắc phục hạn chế của việc truyền đạt kiến thức chủ yếu bằng lời hoặc hình ảnh tĩnh, hỗ trợ học sinh hình thành biểu tượng khoa học và hiểu rõ hơn bản chất của các hiện tượng.
Bên cạnh đó, việc tích hợp chatbot AI và hệ thống bài tập củng cố tạo điều kiện để học sinh duy trì hoạt động tự học một cách chủ động và có định hướng. Trong quá trình tìm hiểu, các em có thể đặt câu hỏi, tiếp nhận thông tin giải thích, đọc và nghe thuyết minh, sau đó thực hiện bài tập để kiểm tra mức độ tiếp thu kiến thức. Sự kết hợp giữa quan sát, tương tác, tìm hiểu và tự đánh giá hình thành một chu trình học tập tương đối hoàn chỉnh, góp phần phát triển năng lực tự học, năng lực tìm hiểu tự nhiên và khả năng vận dụng kiến thức để giải thích các hiện tượng thực tiễn. Học sinh có thể sử dụng học liệu theo thời gian và tốc độ phù hợp với bản thân, không hoàn toàn phụ thuộc vào sự hướng dẫn trực tiếp của giáo viên. Đây cũng là hướng tiếp cận góp phần mở rộng cơ hội tiếp cận học liệu trực quan, đặc biệt đối với những học sinh chưa có điều kiện tham gia các hoạt động trải nghiệm thiên văn ngoài nhà trường.
Đối với giáo viên, SKYLAB cung cấp thêm một phương tiện hỗ trợ đổi mới phương pháp và hình thức tổ chức dạy học. Giáo viên có thể khai thác các mô hình để minh họa kiến thức trên lớp, tổ chức hoạt động quan sát và thảo luận, giao nhiệm vụ tự học trước giờ học hoặc hướng dẫn học sinh ôn tập tại nhà. Việc tích hợp mô hình mô phỏng, nội dung kiến thức, công cụ hỗ trợ hỏi đáp và bài tập trên cùng một nền tảng cũng giúp tập trung nguồn học liệu, hạn chế việc phải tìm kiếm và sử dụng nhiều tài nguyên rời rạc. Qua đó, sản phẩm góp phần tạo điều kiện để giáo viên chuyển từ cách truyền đạt kiến thức chủ yếu bằng lời sang tổ chức các hoạt động học tập phát huy tính chủ động, tích cực của học sinh.
SKYLAB qua những con số từ thực tiễn ứng dụng
Hiệu quả của giải pháp được đánh giá thông qua quá trình sử dụng thực tế tại đơn vị áp dụng. Việc đánh giá được thực hiện trên cơ sở khảo sát mức độ hứng thú của học sinh sau khi trải nghiệm mô hình SKYLAB; kết quả thực hiện “Phiếu đánh giá khả năng tìm hiểu và giải thích các hiện tượng thiên văn liên quan đến nội dung Trái Đất và bầu trời trong chương trình Khoa học tự nhiên lớp 6”; kết quả hoàn thành bài tập củng cố và khả năng trình bày, giải thích các hiện tượng thiên văn. Các tiêu chí tập trung vào khả năng nhận biết các thành phần của Hệ Mặt Trời, hình dung chuyển động và mối quan hệ giữa các thiên thể, giải thích hiện tượng ngày và đêm, sự thay đổi hình dạng biểu kiến của Mặt Trăng, nhật thực và nguyệt thực. Bên cạnh kết quả học tập, mức độ chủ động thao tác với mô hình, khai thác chatbot, nghe thuyết minh và hoàn thành nhiệm vụ tự học cũng được xem xét như những căn cứ đánh giá khả năng hỗ trợ học tập của sản phẩm. Kết quả triển khai được tổng hợp bằng số liệu thực tế dựa trên khảo sát tổng số 208 học sinh đã tham gia, kết hợp với nhận xét, đánh giá và xác nhận của đơn vị áp dụng.

Kết quả khảo sát cho thấy học liệu SKYLAB nhận được sự đón nhận tích cực từ học sinh. Trong đó, 95,2% học sinh đồng ý rằng các câu hỏi đố vui giúp củng cố kiến thức; 92,3% đánh giá chatbot hỗ trợ giải đáp thắc mắc hiệu quả; 89,9% cảm thấy hứng thú với học liệu hơn so với hình thức sử dụng tranh ảnh, video thông thường. Đặc biệt, có 80,3% học sinh cho rằng mô hình giúp các em dễ hình dung kiến thức. Những kết quả này cho thấy việc kết hợp mô phỏng trực quan, tương tác và các công cụ hỗ trợ bằng trí tuệ nhân tạo đã tạo thêm hứng thú, đồng thời hỗ trợ học sinh tiếp cận những kiến thức thiên văn vốn khó hình dung.

Đố vui
Bên cạnh khảo sát mức độ hứng thú, nhóm thực hiện còn sử dụng “Phiếu đánh giá khả năng tìm hiểu và giải thích hiện tượng thiên văn liên quan đến nội dung Trái Đất và bầu trời trong chương trình Khoa học tự nhiên lớp 6” để đánh giá biểu hiện tiếp nhận và vận dụng kiến thức của học sinh. Kết quả khảo sát trên 208 học sinh được tổng hợp như sau:

Kết quả cho thấy có 125/208 học sinh đạt mức Tốt, chiếm 60,10%; 66 học sinh đạt mức Đạt, chiếm 31,73%. Như vậy, tổng cộng 191/208 học sinh, tương ứng 91,83%, đạt từ mức Đạt trở lên trong việc quan sát, nhận biết và mô tả các hiện tượng thiên văn. Bên cạnh đó, 17 học sinh (8,17%) vẫn cần được hỗ trợ thêm để hình dung rõ và giải thích đúng bản chất hiện tượng. Đây là cơ sở để giáo viên tiếp tục quan tâm, hướng dẫn và điều chỉnh hoạt động học tập phù hợp với từng nhóm đối tượng học sinh.
Từ kết quả khảo sát có thể nhận thấy SKYLAB bước đầu cho thấy khả năng hỗ trợ học sinh tiếp cận kiến thức thiên văn theo hướng trực quan, tương tác và chủ động hơn. Sản phẩm không chỉ tạo hứng thú trong quá trình học tập mà còn hỗ trợ học sinh quan sát, nhận biết và mô tả các hiện tượng khoa học. Các số liệu khảo sát, kết hợp với văn bản xác nhận của Hiệu trưởng về hiệu quả ứng dụng tại đơn vị, là những minh chứng thực tế cho giá trị giáo dục và khả năng ứng dụng của giải pháp.
Tối ưu nguồn lực, gia tăng giá trị sử dụng của học liệu số
SKYLAB mang lại hiệu quả kinh tế thông qua việc khai thác và sử dụng học liệu số trong hoạt động dạy học, góp phần tiết kiệm chi phí xây dựng, in ấn và chuẩn bị các tài liệu, phương tiện trực quan phục vụ giảng dạy. Thay vì phải chuẩn bị nhiều tranh ảnh, sơ đồ hoặc các phương tiện minh họa riêng lẻ cho từng nội dung, giáo viên và học sinh có thể sử dụng các mô hình mô phỏng được tích hợp trên cùng một nền tảng để quan sát, tìm hiểu và khai thác kiến thức. Sản phẩm có thể được sử dụng nhiều lần trong các tiết học, hoạt động tự học và ôn tập mà không phát sinh chi phí cho việc tái tạo học liệu sau mỗi lần sử dụng.
Bên cạnh đó, SKYLAB được thiết kế theo hình thức học liệu số, có thể khai thác trên các thiết bị có kết nối Internet như máy tính, máy tính bảng và điện thoại thông minh. Điều này giúp tận dụng cơ sở vật chất và thiết bị công nghệ hiện có của nhà trường, giáo viên và học sinh, hạn chế việc đầu tư thêm các thiết bị chuyên dụng để minh họa những hiện tượng thiên văn khó quan sát trực tiếp. Các nội dung và chức năng của sản phẩm cũng có thể tiếp tục được chỉnh sửa, cập nhật và mở rộng trên nền tảng đã xây dựng, góp phần giảm thời gian và công sức thiết kế học liệu mới khi phát triển thêm các chủ đề học tập.
Đặc biệt, với khả năng chia sẻ và khai thác nhiều lần, SKYLAB không chỉ phục vụ một lớp học hay một tiết học cụ thể mà còn có tiềm năng sử dụng cho nhiều lớp học, nhiều năm học và các đối tượng học sinh khác nhau. Qua đó, sản phẩm góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực công nghệ trong giáo dục, tối ưu hóa chi phí chuẩn bị học liệu và tạo ra giá trị sử dụng lâu dài cho hoạt động dạy học.
Lan tỏa giá trị học tập số, mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức
Với khả năng tiếp tục cập nhật, hoàn thiện và mở rộng nội dung, SKYLAB không chỉ phục vụ việc dạy học chủ đề “Trái Đất và bầu trời” ở lớp 6 mà còn có tiềm năng phát triển thành hệ thống học liệu số cho các chủ đề khác thuộc môn Khoa học tự nhiên và những môn học phù hợp. Sản phẩm có thể được chia sẻ, điều chỉnh và khai thác tại các cơ sở giáo dục có điều kiện phù hợp, góp phần thúc đẩy ứng dụng công nghệ số và trí tuệ nhân tạo trong giáo dục, mở rộng cơ hội tiếp cận học liệu và hỗ trợ nâng cao chất lượng dạy học.
Về khả năng nhân rộng, SKYLAB được thiết kế phục vụ trước hết cho học sinh lớp 6 khi học chủ đề “Trái Đất và bầu trời” trong môn Khoa học tự nhiên. Tuy nhiên, phương thức xây dựng học liệu theo từng nội dung, kết hợp mô hình mô phỏng tương tác, thuyết minh bằng giọng nói AI, thông tin dạng văn bản, chatbot và hệ thống bài tập củng cố có khả năng vận dụng để phát triển học liệu số cho nhiều môn học khác trong chương trình giáo dục phổ thông. Đặc biệt, đối với môn Lịch sử và Địa lí, giải pháp có thể được khai thác để xây dựng các mô hình trực quan về Trái Đất, các hiện tượng địa lí tự nhiên, đặc điểm không gian địa lí; đồng thời phát triển học liệu theo dòng thời gian, tái hiện bối cảnh và sự kiện lịch sử, giúp học sinh tiếp cận kiến thức một cách sinh động và dễ hình dung hơn. Giáo viên ở các trường có thể sử dụng sản phẩm trong dạy học trực tiếp, tổ chức hoạt động tự học, giao nhiệm vụ trước giờ học hoặc hỗ trợ học sinh ôn tập tại nhà. Với hình thức học liệu số và khả năng mở rộng nội dung, SKYLAB có tiềm năng được chia sẻ, điều chỉnh và phát triển tại các trường THCS ở những địa bàn khác, góp phần thúc đẩy ứng dụng công nghệ số, tăng cường tính trực quan trong dạy học và tạo thêm cơ hội tiếp cận tài nguyên học tập cho học sinh.
Từ những bước đi đầu tiên đến hành trình phát triển lâu dài
Về năng lực thực hiện và tính bền vững, SKYLAB được hình thành và phát triển theo từng giai đoạn, trên cơ sở nghiên cứu nội dung chương trình, xác định yêu cầu học tập và từng bước hoàn thiện các chức năng của sản phẩm. Từ tháng 12, nhóm bắt đầu hình thành ý tưởng, nghiên cứu hướng tiếp cận và xây dựng định hướng thiết kế học liệu số cho chủ đề “Trái Đất và bầu trời”. Đến tháng 01, nhóm bắt đầu xây dựng phiên bản ban đầu với nội dung mô phỏng Hệ Mặt Trời, tập trung vào việc trực quan hóa các thiên thể và mối quan hệ giữa chúng. Trên cơ sở sản phẩm ban đầu, nhóm tiếp tục nghiên cứu, bổ sung và hoàn thiện từng nội dung như chuyển động của Mặt Trời, hiện tượng ngày và đêm, phần quan sát Mặt Trăng với chức năng tương tác thay đổi vị trí và hiển thị hình ảnh tương ứng, các hiện tượng nhật thực, nguyệt thực. Đồng thời, các tính năng thuyết minh bằng giọng nói AI, thông tin kiến thức dạng văn bản, hệ thống bài tập củng cố và chatbot cũng được tích hợp, từng bước hình thành một môi trường học tập số có tính tương tác và hỗ trợ tự học.
Quá trình phát triển theo từng giai đoạn cho thấy khả năng chủ động nghiên cứu, triển khai và hoàn thiện sản phẩm của nhóm thực hiện. Thay vì xây dựng một học liệu cố định, SKYLAB được thiết kế theo hướng có thể tiếp tục chỉnh sửa, cập nhật và bổ sung nội dung trong quá trình sử dụng. Nhóm thực hiện có thể căn cứ vào yêu cầu của chương trình giáo dục phổ thông, kết quả đánh giá và phản hồi từ giáo viên, học sinh để điều chỉnh nội dung kiến thức, cải tiến giao diện và nâng cấp các tính năng. Trước mắt, sản phẩm tập trung hoàn thiện các nội dung dành cho lớp 6; trong thời gian tiếp theo, nhóm hướng đến bổ sung học liệu cho các chủ đề phù hợp thuộc chương trình Khoa học tự nhiên nói chung, từng bước mở rộng phạm vi sử dụng và hình thành hệ thống học liệu số hỗ trợ dạy học môn Khoa học tự nhiên cũng như các môn có khả năng liên môn ở cấp THCS.
Trong quá trình vận hành, nhóm thực hiện chú trọng quản trị các rủi ro có thể phát sinh. Đối với nội dung khoa học, các thông tin, mô hình và lời thuyết minh cần được kiểm tra, đối chiếu với chương trình và tài liệu chuyên môn nhằm bảo đảm tính chính xác. Đối với chatbot AI, cần định hướng phạm vi hỗ trợ, rà soát những nội dung phản hồi có khả năng chưa phù hợp hoặc chưa chính xác và khuyến khích học sinh đối chiếu thông tin với học liệu chính thống, dưới sự hướng dẫn của giáo viên. Về kỹ thuật, sản phẩm cần được kiểm tra khả năng hoạt động trên các thiết bị phổ biến, tối ưu giao diện và có phương án cập nhật, khắc phục lỗi trong quá trình sử dụng. Việc khai thác học liệu cũng cần tuân thủ các nguyên tắc bảo vệ dữ liệu cá nhân, bảo đảm an toàn thông tin và phù hợp với lứa tuổi học sinh.
Với định hướng phát triển lâu dài, SKYLAB không chỉ là một sản phẩm hỗ trợ dạy học một chủ đề riêng lẻ mà còn là nền tảng để tiếp tục nghiên cứu, xây dựng các học liệu số có tính tương tác, ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong môn Khoa học tự nhiên. Sản phẩm hướng đến việc thay đổi cách học sinh tiếp cận kiến thức: từ quan sát thụ động sang chủ động khám phá, từ tiếp nhận thông tin một chiều sang tương tác và đặt câu hỏi, từ ghi nhớ kiến thức sang tự kiểm tra và vận dụng. Thông qua đó, SKYLAB góp phần thúc đẩy chuyển đổi số trong giáo dục, hỗ trợ đổi mới phương pháp dạy học và phát triển năng lực tự học, năng lực tìm hiểu tự nhiên của học sinh THCS.
SKYLAB: https://skylablax.vercel.app/
Bùi Thị Huyền Trân - Tào Võ Hiền Nhân - Nguyễn Hạnh Thành - Cổ Lê Thanh Tuyền (Trường THCS Lê Anh Xuân)