Mã số N2093: Cải thiện chất lượng chăm sóc sức khỏe răng miệng cho trẻ Khe hở môi - vòm miệng tại Bệnh viện Nhi đồng 1

  - Chia sẻ:    

Trẻ em mắc dị tật khe hở môi - vòm miệng (KHM-VM) phải trải qua một hành trình điều trị kéo dài từ lúc mới sinh đến khi trưởng thành và trải qua nhiều lần phẫu thuật. Với cấu trúc khoang miệng phức tạp, thức ăn dễ mắc kẹt, dẫn đến tỷ lệ sâu răng lên tới 86,43% và viêm nướu vùng khe hở 97,1%. Chính tình trạng răng miệng kém lại là rào cản khiến các nỗ lực điều trị đó bị suy giảm. Hơn nữa, công tác giáo dục vệ sinh răng miệng trước đây tại bệnh viện chỉ là những lời dặn dò mang tính hình thức, đại trà dành cho trẻ bình thường, thiếu quy chuẩn, thiếu công cụ trực quan. Xuất phát từ thực tiễn đó, chúng tôi đã thiết kế và triển khai "chương trình chăm sóc sức khỏe răng miệng chuyên biệt dành cho trẻ KHM-VM.

Tính mới và sáng tạo là giáo dục sức khỏe răng miệng cá nhân hóa và chuyên biệt dành cho trẻ dị tật KHM-VM.

Điểm đột phá của giải pháp nằm ở việc hướng dẫn trực quan sinh động bằng chất chỉ thị màu, hiển thị những vị trí chải răng dễ bỏ sót. Vừa hướng dẫn chải răng bằng mô hình vừa hướng dẫn trực tiếp chải răng trong miệng. Sau đó, đánh giá lại các vị trí răng còn tồn tại màu chất chỉ thị, chứng tỏ bé chải răng chưa răng chưa sạch, bắt buộc phải chải răng lại đến khi không còn chất chỉ thị màu bám trên bề mặt răng. 

Chúng tôi đã chuẩn hóa quy trình thao tác với 4 bước: 

(1) Dùng chất chỉ thị màu bộc lộ mảng bám (tạo bằng chứng trực quan); 

(2) Hướng dẫn thực hành trên mô hình và trực tiếp trong miệng; 

(3) Giám sát, phản hồi và yêu cầu chải lại các vị trí sót; 

(4) Củng cố bằng tài liệu trực quan và nhắc hẹn tái khám. 

Chúng tôi cũng thiết lập riêng một "Phòng truyền thông GDSKRM" với mô hình khuyết khe hở mô phỏng hàm răng của trẻ khe hở môi vòm, bồn rửa thiết kế cho trẻ em và các ấn phẩm truyền thông cá nhân hóa (tờ bướm, mô hình trực quan sinh động). Điều này giải quyết triệt để rào cản về trình độ học vấn của phụ huynh (chủ yếu là lao động phổ thông), biến kiến thức khoa học khô khan thành những hình ảnh sinh động, dễ thực hiện.

Hình 1: Mô hình mẫu hàm hướng dẫn chải răng thiết kế chuyên biệt dành cho trẻ KHM-VM

 

Quy trình hướng dẫn chải răng chuyên biệt dành cho trẻ KHM-VM

 

Hiệu quả thực tế:

Nghiên cứu can thiệp trên 140 trẻ KHM-VM (6-12 tuổi) từ tháng 07/2024 đến 09/2025 đã chứng minh hiệu quả vượt trội của giải pháp (p<0,001). 

 

Chương trình chăm sóc sức khỏe răng miệng (CSSKRM) không đơn thuần là một giải pháp truyền thông y tế một chiều, mà là một mô hình can thiệp mang tính bước ngoặt. Nhờ sự kết hợp sắc bén giữa các phương pháp tiếp cận hành vi tiên tiến và tính cá thể hóa cao, chương trình đã tạo ra một "cuộc cách mạng toàn diện" từ nhận thức, hành vi, các chỉ số lâm sàng cho đến chất lượng cuộc sống của trẻ khe hở môi - vòm miệng (KHM-VM). Chỉ số hiệu quả can thiệp (CSHQ) đạt 86,78%.

- Chuyển hóa nhận thức và hành vi thực tế

Hình ảnh minh họa: Phòng truyền thông GDSKRM

Thành công cốt lõi của chương trình nằm ở việc giải quyết triệt để bài toán khó nhất trong nha khoa dự phòng: biến kiến thức lý thuyết thành thói quen thực hành bền vững tại một vùng giải phẫu phức tạp như khe hở môi - vòm miệng. Điều này đạt được nhờ sự sáng tạo trong cách tiếp cận:

Chiến lược "Hướng dẫn – Thực hành – Phản hồi trực tiếp": Thay vì hướng dẫn chung chung, nhân viên y tế đồng hành trực tiếp cùng trẻ và phụ huynh, thực hành ngay và sửa lỗi kỹ thuật chải răng cũng như vệ sinh vùng khe hở tại chỗ.

Củng cố khách quan bằng chất thị màu mảng bám: Việc sử dụng chất nhuộm mảng bám kết hợp ghi hình ảnh gửi trực tiếp cho phụ huynh tạo ra cơ chế phản hồi trực quan tức thì. Phụ huynh và trẻ tự nhìn thấy "mảng bám ẩn", từ đó tự kiểm soát và điều chỉnh chính xác kỹ thuật chăm sóc tại nhà.

Tác động sâu sắc vào nhận thức và hành vi: Nhờ hướng dẫn chải răng trực quan sinh động và cá nhân hóa cũng như cung cấp kiến thức chăm sóc răng miệng đơn giản, dễ hiểu, giúp điểm kiến thức của trẻ tăng vọt từ 24,82 lên 37,75 (p < 0,0001), đưa tỉ lệ đạt chuẩn kiến thức từ 30,7% lên 92,1%. Tỷ lệ sâu răng giảm từ 86,43% xuống 11,43% (sâu răng mới 2,14%, tái phát 7,14%). Đáng chú ý, thói quen tiêu thụ đường giảm mạnh từ 70% xuống 14,3%, trong khi tỉ lệ tuân thủ chải răng đủ 2 lần/ngày đạt 99,3% và tỷ lệ trẻ vệ sinh sạch vùng khe hở đạt 98,6%. Việc sử dụng các dụng cụ chuyên biệt (bàn chải kẽ tăng lên 90%, tăm nước tăng 15%) đã đi vào nề nếp. Trẻ đã chủ động xem việc khám răng định kỳ mỗi 6 tháng là một phần tất yếu (tăng từ 44,3% lên 93,6%).

- Từ hành vi đúng dẫn đến cải thiện hiệu quả lâm sàng

Sự thay đổi hành vi thông minh đã trực tiếp tạo ra những con số lâm sàng ấn tượng, giải quyết triệt để gánh nặng bệnh lý:

Cải thiện tình trạng sâu răng: Tỉ lệ sâu răng chung giảm sâu sắc từ 86,43% xuống còn 11,43%. Trong đó, sâu răng vĩnh viễn giảm về mức 6,5% và sâu răng sữa giảm ngoạn mục từ 74,86% xuống 4,9%. Các chỉ số định lượng như sâu răng (s-r) giảm từ 3,35 còn 0,43, và sâu mất trám (smt-r) giảm từ 3,72 xuống 0,45, minh chứng rõ ràng cho hiệu quả phòng ngừa chủ động các tổn thương mới.

Giảm mảng bám và viêm nướu: Chỉ số vệ sinh răng miệng OHI-S cải thiện 76,88% (p < 0,001), chuyển từ mức trung bình (2,076) sang mức tốt (0,480). Khi nguyên nhân cốt lõi là mảng bám vùng khe hở được loại bỏ nhờ dụng cụ chuyên biệt, chỉ số nướu CPI giảm mạnh từ 0,96 xuống 0,01, tương ứng tỉ lệ chảy máu nướu giảm 80,5%.

- Nâng cao chất lượng cuộc sống liên quan sức khỏe răng miệng (Child-OIDP)

Điểm số Child-OIDP giảm mạnh từ 8,31 ± 1,42 xuống 3,29 ± 0,54 (p < 0,001).

Tỉ lệ trẻ bị ảnh hưởng nặng nề trong các hoạt động sinh hoạt hằng ngày giảm sút sâu sắc từ 73,6% xuống còn 15,7%, nhường chỗ cho 81,4% trẻ chỉ còn bị ảnh hưởng ở mức độ nhẹ.

Kết quả nghiên cứu đã phản ánh đúng mô hình lý thuyết của Sischo và Broder chính là Giáo dục trực quan sinh động, cá nhân hóa dẫn đến thay đổi hành vi bền vững, giúp cải thiện lâm sàng tối ưu (Giảm sâu răng, mảng bám, viêm nướu) từ đó nâng cao chất lượng cuộc sống liên quan sức khỏe răng miệng.

Việc loại bỏ triệt để những cơn đau nhức, tình trạng chảy máu và khó chịu vùng khe hở giúp trẻ có hàm răng khỏe mạnh, khôi phục hoàn toàn chức năng ăn nhai, phát âm và sự tự tin giao tiếp xã hội. Đồng thời, nghiên cứu khẳng định trình độ học vấn của người mẹ là yếu tố dự báo độc lập quan trọng, là bệ phóng giúp duy trì và nhân rộng hiệu quả chăm sóc sức khỏe răng miệng lâu dài cho nhóm trẻ dị tật này.

Mặt khác, mức thu nhập và trình độ học vấn của cha mẹ không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tiếp cận dịch vụ y tế, mà còn gián tiếp tác động đến nhận thức và sự quan tâm dành cho con. Những phát hiện này phù hợp với nghiên cứu của Nidey và cs, 2019 về các rào cản trong chăm sóc sức khỏe răng miệng cho trẻ KHM-VM tại các gia đình có thu nhập thấp. Lý do chủ yếu khiến trẻ không được chăm sóc SKRM bao gồm hạn chế tài chính, nhận thức chưa đầy đủ cho rằng vấn đề răng miệng có thể tự khỏi hoặc không nghiêm trọng, và tâm lý e ngại sợ đau. Điều này cho thấy việc tiếp cận dịch vụ bị cản trở bởi cả yếu tố khách quan kinh tế - xã hội lẫn nhận thức, cảm xúc chủ quan. Trái ngược với các rào cản, nhu cầu CSSKRM lại rất cao, tập trung vào giáo dục sức khỏe 72,9% và hỗ trợ tâm lý cho gia đình 45%. Điều này cho thấy trẻ dị tật KHM-VM cần nhiều hơn nữa sự quan tâm của cộng đồng xã hội và hệ thống y tế.

Mức độ nhân rộng, lan tỏa và áp dụng cho các địa bàn hoặc nhóm đối tượng khác:

Giải pháp không dừng lại ở một đề tài nghiên cứu. Bệnh viện đã chính thức đưa quy trình 4 bước vào phác đồ điều trị thường quy tại Trung tâm Điều trị toàn diện KHM-VM tại Hà Nội, Huế và Thành phố Hồ Chí Minh.

Sức sống và khả năng nhân rộng của mô hình tiếp tục được khẳng định qua độ bao phủ toàn diện theo từng nhóm tuổi và quy mô phục vụ liên tục gia tăng qua các năm:

Giai đoạn sơ sinh: Chương trình tiếp tục duy trì diện rộng với khoảng 1.214 lượt (2025) và 1.294 lượt (2026) trẻ sơ sinh mắc dị tật KHM-VM được chăm sóc và tư vấn chuyên sâu.

Nhóm tuổi học đường (chiếm tỉ trọng chủ đạo từ 67% – 68%): Đã ghi nhận khoảng 2.517 lượt (2025) và 2.930 lượt (2026) trẻ được trực tiếp khám, tư vấn, giáo dục và thực hành chăm sóc sức khỏe răng miệng theo quy trình chuyên biệt.

Để đưa mô hình vươn xa hơn nữa, chúng tôi đang tiến hành số hóa toàn bộ hệ thống tài liệu và quy trình đào tạo, qua đó biến đội ngũ nhân viên y tế tuyến cơ sở thành những "cánh tay nối dài" đưa chuẩn mực chăm sóc chuyên biệt này đến với trẻ em dị tật KHM-VM ở mọi vùng sâu, vùng xa trên khắp mọi miền đất nước.

Hành trình điều trị cho một đứa trẻ mang dị tật khe hở môi - vòm miệng chưa bao giờ là một con đường bằng phẳng. Phía sau những con số thống kê là ánh mắt e ấp, rụt rè của các em bé dị tật và là nỗi lo toan trĩu nặng của những người cha, người mẹ ngày đêm bươn chải. Thấu hiểu rằng những mô hình mẫu hàm chuẩn bình thường hay tài liệu đại trà không hoàn toàn phù hợp trước cấu trúc khoang miệng khuyết xương ổ răng phức tạp, răng mọc nghiêng, lệch, nghiên cứu này đã kiến tạo nên một sự sáng tạo mang tính bước ngoặt: Mô hình hàm răng khuyết khe hở chuyên biệt kết hợp quy trình hướng dẫn chải răng chuyên biệt dành cho trẻ khe hở môi – vòm miệng. 

Đó là sự giao thoa tinh tế giữa khoa học hành vi và lòng trắc ẩn sâu sắc của người thầy thuốc. Khác biệt hoàn toàn với mô hình mẫu hàm thông thường: Thay vì sử dụng bộ hàm chuẩn nguyên vẹn vốn không phản ánh đúng thực trạng lâm sàng của bệnh nhi, sáng kiến đã thiết kế riêng mẫu hàm mô phỏng chính xác từng khe hở cấu trúc, kết hợp chất chỉ thị màu mảng bám như một "phép màu trực quan". Nhờ đó, một vùng giải phẫu phức tạp bỗng trở nên rõ ràng, giúp trẻ tự nhìn thấy mảng bám nằm ở góc khuất, khó làm sạch và tự tay làm sạch chính xác từng ngóc ngách mà các phương pháp cũ không thể chạm tới. 

Hệ thống mô hình mẫu hàm chuyên biệt đi kèm tờ bướm hình ảnh trực quan đã gỡ bỏ hoàn toàn rào cản về trình độ học vấn của phụ huynh, biến những kiến thức y khoa khô khan thành kỹ năng thực hành đơn giản, dễ hiểu ngay tại nhà. 

Không dừng lại ở không gian phòng khám, bệnh viện nhi đồng,  giá trị nhân văn của giải pháp còn lan tỏa mạnh mẽ ra cộng đồng thông qua những nhịp cầu yêu thương rộng lớn. Tiêu biểu là sự đồng hành ý nghĩa trong dự án cộng đồng phối hợp cùng Hoa hậu Hoàn vũ Việt Nam 2025 và Câu lạc bộ "Nụ cười trẻ thơ". Thông qua các buổi Workshop trực tiếp hướng dẫn, trải nghiệm thực hành và truyền cảm hứng, dự án đã xóa nhòa mọi khoảng cách và mặc cảm tự ti, đưa tri thức chăm sóc y tế đến gần hơn với những mảnh đời dị tật thiệt thòi. 

Đích đến cuối cùng của giải pháp  không nằm ở những bảng điểm hay tỉ lệ giảm sâu răng, mà nằm ở ánh mắt tự tin khi các em đứng trước gương, ở tiếng cười trong trẻo không còn bị che giấu sau những bàn tay nhỏ bé và ở sự bình yên trong lòng những người làm cha mẹ. Mô hình này không chỉ giải quyết triệt để bài toán lâm sàng (giảm tỷ lệ sâu răng từ 86,43% xuống còn 11,43%, giảm 80,5% viêm nướu) mà còn là minh chứng cho một tư duy quản lý y tế đổi mới sáng tạo: lấy sự thấu cảm làm kim chỉ nam, lấy thiết kế chuyên biệt, cá nhân hóa làm chìa khóa để chuyển hóa hành vi và phục hồi sức khỏe răng miệng.

Đây là một giải pháp thiết thực, có tính lan tỏa cộng đồng sâu rộng, sẵn sàng chuyển giao để thắp lên hy vọng, sưởi ấm tương lai và mang lại nụ cười trọn vẹn, tự tin cho hàng ngàn trẻ em dị tật khe hở môi – vòm miệng kém may mắn.

Bệnh viện Nhi đồng 1