Mã số N2080: Giải pháp kết hợp trí tuệ nhân tạo và thực hành nghệ thuật nhằm phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh THCS
Việc phát triển giải pháp từ thực tiễn dạy học không chỉ nhằm đổi mới cách tổ chức các hoạt động Mĩ thuật mà còn hướng đến khả năng chia sẻ, vận dụng và nhân rộng kinh nghiệm ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong giáo dục, phù hợp với điều kiện thực tế của các trường trung học cơ sở.
Trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực của đời sống, trong đó có giáo dục và nghệ thuật. Việc vận dụng công nghệ vào quá trình dạy học không chỉ góp phần đổi mới phương pháp giảng dạy mà còn tạo thêm cơ hội để học sinh tiếp cận tri thức, khám phá ý tưởng và phát triển năng lực sáng tạo.
Đối với môn Mĩ thuật ở trường trung học cơ sở, mục tiêu dạy học không chỉ dừng lại ở việc giúp học sinh biết sử dụng đường nét, hình mảng, màu sắc và chất liệu để tạo ra sản phẩm. Môn học còn hướng đến việc hình thành khả năng quan sát, tưởng tượng, cảm thụ thẩm mĩ, giải quyết vấn đề và thể hiện ý tưởng cá nhân thông qua hoạt động thực hành nghệ thuật.
Tuy nhiên, trong quá trình giảng dạy Mĩ thuật tại Trường THCS Tân Thạnh Đông, nhóm tác giả nhận thấy một số học sinh còn gặp khó khăn khi tìm kiếm ý tưởng, lựa chọn hình ảnh, xây dựng bố cục và phối hợp màu sắc. Nguồn tư liệu trực quan phục vụ bài học đôi khi chưa phong phú, trong khi thời lượng tiết học có hạn nên giáo viên khó giới thiệu được nhiều phương án tạo hình và phong cách thể hiện khác nhau.
Bên cạnh đó, học sinh ngày càng quan tâm đến công nghệ nhưng việc sử dụng trí tuệ nhân tạo trong hoạt động học tập Mĩ thuật vẫn cần được định hướng phù hợp. Nếu chỉ tiếp nhận hình ảnh có sẵn, học sinh có thể phụ thuộc vào sản phẩm do công nghệ tạo ra, chưa phát huy đầy đủ khả năng tư duy và sáng tạo của bản thân. Ngược lại, nếu được hướng dẫn đúng cách, AI có thể trở thành công cụ hỗ trợ trực quan, giúp học sinh mở rộng khả năng quan sát, hình thành ý tưởng và có thêm cơ sở để thực hành nghệ thuật.
Xuất phát từ thực tế đó, nhóm tác giả xây dựng giải pháp “Giải pháp kết hợp trí tuệ nhân tạo và thực hành nghệ thuật nhằm phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh THCS”, trên cơ sở sáng kiến kinh nghiệm “Kết nối nghệ thuật và trí tuệ nhân tạo trong dạy học Mĩ thuật lớp 6” đã triển khai tại đơn vị. Giải pháp hướng đến việc kết hợp ưu điểm của công nghệ AI với hoạt động thực hành tạo hình trực tiếp của học sinh, bảo đảm công nghệ đóng vai trò hỗ trợ, còn học sinh vẫn là chủ thể của quá trình sáng tạo nghệ thuật.
Giải pháp được xây dựng nhằm đổi mới phương pháp tổ chức dạy học Mĩ thuật theo hướng tăng cường trải nghiệm, thực hành và phát huy tính chủ động của học sinh ở cấp THCS.
Các mục tiêu cụ thể gồm:
Khơi gợi ý tưởng sáng tạo: Sử dụng hình ảnh do AI hỗ trợ tạo ra để giúp học sinh có thêm gợi ý về hình tượng, bố cục, màu sắc và cách thể hiện sản phẩm nghệ thuật.
Phát triển tư duy thẩm mĩ: Tạo điều kiện để học sinh quan sát, so sánh, phân tích và lựa chọn những yếu tố tạo hình phù hợp với nhiệm vụ học tập.
Kết hợp công nghệ với thực hành: Hướng dẫn học sinh chuyển hóa ý tưởng tham khảo thành sản phẩm do chính mình thực hiện bằng các phương tiện và chất liệu nghệ thuật phù hợp.
Tăng cường hợp tác và giao tiếp: Tổ chức cho học sinh thảo luận nhóm, chia sẻ ý tưởng, giới thiệu sản phẩm và nhận xét sản phẩm của bạn.
Đổi mới hoạt động dạy học: Góp phần làm phong phú nguồn tư liệu trực quan, tạo không khí học tập tích cực và hỗ trợ giáo viên tổ chức các hoạt động sáng tạo.
Định hướng sử dụng AI có trách nhiệm: Giúp học sinh hiểu rằng hình ảnh do AI tạo ra là nguồn tham khảo, không thay thế tư duy, sự lựa chọn và quá trình thực hành của người học.
Nội dung và cách thức triển khai giải pháp
Giải pháp được triển khai thông qua bốn biện pháp chính, gắn với hoạt động dạy học Mĩ thuật và các dạng bài cụ thể trong chương trình lớp 6.
Biện pháp 1: Sử dụng trí tuệ nhân tạo để gợi mở ý tưởng sáng tạo và xây dựng tư liệu trực quan
Trong hoạt động dạy học Mĩ thuật, hình ảnh trực quan có vai trò quan trọng trong việc giúp học sinh nhận biết đặc điểm hình dáng, bố cục, màu sắc và cách thể hiện sản phẩm. Tuy nhiên, nếu chỉ sử dụng một số hình ảnh minh họa cố định, học sinh có thể gặp khó khăn khi hình dung những phương án sáng tạo khác nhau.
Để khắc phục hạn chế này, giáo viên vận dụng công cụ AI nhằm tạo ra các hình ảnh tham khảo phù hợp với chủ đề bài học. Từ một yêu cầu tạo hình, giáo viên có thể xây dựng nhiều phương án về hình dáng, cách sắp xếp họa tiết, cách phối màu hoặc không khí của một chủ đề nghệ thuật. Những hình ảnh này được sử dụng trong hoạt động quan sát, phân tích và thảo luận trước khi học sinh thực hành.
Ví dụ, ở bài “Thảm trang trí”, giáo viên sử dụng AI để gợi ý các dạng thảm hình vuông, hình chữ nhật với nhiều cách sắp xếp họa tiết và phương án màu sắc khác nhau. Học sinh quan sát sự thay đổi của hình mảng, họa tiết chính – phụ, tính cân đối của bố cục và mối quan hệ giữa các màu sắc. Từ đó, các em có thêm cơ sở để lựa chọn ý tưởng, xây dựng bố cục và thiết kế sản phẩm màu sắc thảm trang trí của riêng mình.

Gợi ý về hình dáng chiếc thảm có thể hình chữ nhật hoặc hình vuông
Ở bài “Trang trí thiệp chúc mừng”, giáo viên khai thác AI để xây dựng các hình ảnh tham khảo về cách bố trí chữ, hình minh họa và màu sắc. Với chủ đề thiệp chúc mừng Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11, học sinh có thể quan sát nhiều cách thể hiện lời chúc, hình ảnh hoa, sách vở hoặc các yếu tố trang trí phù hợp. Giáo viên hướng dẫn học sinh nhận xét ưu điểm, hạn chế của từng phương án, từ đó lựa chọn và điều chỉnh ý tưởng theo mục đích sử dụng của tấm thiệp.

Đối với bài vẽ tranh đề tài “Hội xuân quê hương”, AI được sử dụng để gợi ý hình ảnh về không khí lễ hội, hoạt động của con người, đặc sản địa phương và những gam màu thể hiện sự vui tươi của mùa xuân. Các hình ảnh tham khảo giúp học sinh hình dung rõ hơn về không gian, nhân vật và hoạt động trong tranh.
Thông qua biện pháp này, học sinh được tiếp cận nguồn hình ảnh phong phú hơn, đồng thời được rèn luyện khả năng quan sát, phân tích và lựa chọn. Giáo viên không sử dụng hình ảnh AI như một đáp án có sẵn mà coi đó là phương tiện khơi gợi tư duy, giúp học sinh chủ động tìm kiếm cách thể hiện phù hợp với ý tưởng của mình.

Biện pháp 2: Kết hợp hình ảnh tham khảo từ AI với hoạt động vẽ và thực hành nghệ thuật trực tiếp
Điểm quan trọng của giải pháp là không dừng lại ở việc ứng dụng công nghệ để tạo hình ảnh minh họa, mà phải chuyển những gợi ý trực quan đó thành hoạt động thực hành nghệ thuật của học sinh.
Sau khi quan sát và phân tích hình ảnh AI, học sinh được yêu cầu tự xây dựng ý tưởng, phác thảo, lựa chọn hình ảnh, điều chỉnh bố cục và hoàn thiện sản phẩm bằng phương pháp thực hành phù hợp. Trong quá trình này, giáo viên hướng dẫn học sinh biết chọn lọc thông tin, không sao chép máy móc hình ảnh tham khảo, đồng thời khuyến khích các em thay đổi chi tiết, màu sắc và cách sắp xếp để thể hiện ý tưởng cá nhân.
Ở bài “Vật liệu hữu ích”, AI có thể hỗ trợ minh họa sự thay đổi về họa tiết và màu sắc trên cùng một sản phẩm. Từ các phương án tham khảo, học sinh nhận biết rằng một sản phẩm có thể có nhiều cách trang trí khác nhau tùy theo mục đích sử dụng, đặc điểm vật liệu và ý tưởng thiết kế. Sau đó, các em tự lựa chọn phương án phù hợp và thực hiện sản phẩm của mình.

Đối với bài “Ngôi nhà 3D”, hình ảnh tham khảo từ AI giúp học sinh hình dung ngôi nhà dưới những góc nhìn khác nhau, nhận biết mối quan hệ giữa các mặt, hình khối và chi tiết cấu tạo. Đây là cơ sở trực quan hỗ trợ học sinh trong quá trình thiết kế mô hình. Từ những hình ảnh đã quan sát, các em tiếp tục thực hiện các bước tạo hình, sắp xếp bộ phận và hoàn thiện mô hình theo khả năng của mình.
Việc kết hợp giữa quan sát hình ảnh số và thực hành trực tiếp tạo điều kiện để học sinh trải nghiệm quá trình sáng tạo từ hình thành ý tưởng đến tạo ra sản phẩm.
Các em không chỉ tiếp nhận hình ảnh mà còn phải đưa ra quyết định, thử nghiệm phương án và giải quyết những vấn đề phát sinh trong quá trình thực hành.

Biện pháp này cũng góp phần nhấn mạnh vai trò của kỹ năng tạo hình truyền thống trong môi trường giáo dục có ứng dụng công nghệ. AI hỗ trợ mở rộng khả năng hình dung, nhưng sản phẩm cuối cùng vẫn cần thể hiện sự tham gia, lựa chọn và nỗ lực sáng tạo của học sinh.
Biện pháp 3: Tổ chức hoạt động học tập theo nhóm để phân tích hình ảnh AI và phát triển ý tưởng chung
Hoạt động nhóm được sử dụng nhằm tạo cơ hội để học sinh chia sẻ quan điểm, lắng nghe ý kiến của bạn và cùng giải quyết nhiệm vụ sáng tạo.
Giáo viên tổ chức cho học sinh quan sát một số hình ảnh do AI hỗ trợ tạo ra theo yêu cầu của bài học. Mỗi nhóm thảo luận về đặc điểm hình dáng, bố cục, màu sắc, hình ảnh chính – phụ và khả năng vận dụng các yếu tố đó vào sản phẩm thực hành cá nhân hoặc nhóm.
Trong quá trình thảo luận, học sinh được khuyến khích trả lời những câu hỏi như: Hình ảnh nào phù hợp với chủ đề? Bố cục nào tạo được sự cân đối? Màu sắc nào thể hiện rõ nội dung? Có thể thay đổi chi tiết nào để sản phẩm mang dấu ấn riêng của nhóm?
Sau khi trao đổi, các thành viên thống nhất ý tưởng, phân công nhiệm vụ và cùng xây dựng sản phẩm. Giáo viên quan sát, hướng dẫn, hỗ trợ khi cần thiết, đồng thời khuyến khích học sinh đưa ra những phương án khác nhau thay vì chỉ lựa chọn phương án có sẵn.
Cách tổ chức này giúp học sinh nhận ra rằng một chủ đề nghệ thuật có thể được thể hiện bằng nhiều phương án. Các em có cơ hội học hỏi từ bạn, giải thích lựa chọn của mình và điều chỉnh ý tưởng dựa trên ý kiến đóng góp của các thành viên.
Việc phân tích hình ảnh AI theo nhóm còn góp phần hình thành thói quen quan sát có mục đích, lựa chọn thông tin và đánh giá hình ảnh dựa trên yêu cầu của nhiệm vụ học tập. Học sinh được hướng dẫn sử dụng công nghệ một cách chủ động, có chọn lọc, thay vì tiếp nhận thụ động những hình ảnh được cung cấp.
Biện pháp 4: Tăng cường trình bày sản phẩm, nhận xét và đánh giá nhằm phát triển năng lực thẩm mĩ
Sau quá trình thực hành, học sinh được tạo điều kiện giới thiệu sản phẩm, chia sẻ ý tưởng và trình bày cách mình đã lựa chọn, điều chỉnh các gợi ý hình ảnh để hoàn thiện tác phẩm.
Giáo viên tổ chức cho học sinh quan sát sản phẩm của bản thân và của bạn, nhận xét về nội dung, bố cục, màu sắc, hình thức thể hiện và mức độ phù hợp với yêu cầu bài học. Việc nhận xét được định hướng theo tinh thần tôn trọng sự khác biệt, khuyến khích học sinh phát hiện ưu điểm, nêu góp ý cụ thể và tiếp thu ý kiến để hoàn thiện sản phẩm.
Trong hoạt động này, giáo viên chú trọng quá trình sáng tạo chứ không chỉ nhìn vào kết quả cuối cùng. Những lựa chọn của học sinh, cách các em giải thích ý tưởng, sự chủ động khi thực hành và khả năng tiếp nhận phản hồi đều là những nội dung cần được quan tâm.
Thông qua việc trình bày và nhận xét sản phẩm, học sinh có cơ hội rèn luyện khả năng diễn đạt, giao tiếp, phản biện phù hợp và cảm thụ thẩm mĩ. Những em còn rụt rè cũng có thêm cơ hội thể hiện suy nghĩ trước tập thể, từng bước nâng cao sự tự tin trong học tập.
Biện pháp này đồng thời giúp giáo viên nắm bắt mức độ hiểu bài, khả năng vận dụng kiến thức và những khó khăn của học sinh để điều chỉnh hoạt động dạy học. Quá trình đánh giá vì vậy không chỉ nhằm nhận xét sản phẩm mà còn hỗ trợ sự tiến bộ của người học.
Tính mới và điểm sáng tạo của giải pháp
Tính mới của giải pháp thể hiện ở cách kết hợp có định hướng giữa trí tuệ nhân tạo và hoạt động thực hành nghệ thuật trong dạy học Mĩ thuật. Công nghệ không được sử dụng riêng lẻ mà được đặt trong một quy trình sư phạm gồm gợi mở ý tưởng, quan sát và phân tích, lựa chọn phương án, thực hành tạo hình, hợp tác và đánh giá sản phẩm.
Thứ nhất, giải pháp khai thác khả năng tạo hình ảnh đa dạng của AI để hỗ trợ giáo viên xây dựng tư liệu trực quan theo từng nội dung bài học. Nhờ đó, học sinh có cơ hội quan sát nhiều phương án về bố cục, màu sắc, hình dáng và cách thể hiện thay vì chỉ tiếp cận một số mẫu minh họa cố định.
Thứ hai, giải pháp nhấn mạnh sự kết hợp giữa công nghệ số và hoạt động tạo hình trực tiếp. Học sinh không chỉ xem hình ảnh AI mà phải tự phân tích, lựa chọn, điều chỉnh và thực hành để tạo ra sản phẩm. Đây là yếu tố quan trọng giúp duy trì vai trò chủ thể sáng tạo của học sinh.
Thứ ba, giải pháp gắn ứng dụng AI với các hình thức tổ chức học tập tích cực như thảo luận nhóm, trình bày sản phẩm và nhận xét đồng đẳng. Nhờ đó, việc sử dụng công nghệ không chỉ phục vụ tạo hình mà còn hỗ trợ phát triển năng lực giao tiếp, hợp tác và cảm thụ thẩm mĩ.
Thứ tư, giải pháp định hướng cho học sinh sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ tư duy, không thay thế sự sáng tạo cá nhân. Giáo viên giữ vai trò tổ chức, hướng dẫn và định hướng; học sinh chủ động tham gia vào quá trình khám phá và tạo ra sản phẩm nghệ thuật.
Như vậy, điểm sáng tạo của giải pháp không nằm ở việc sử dụng AI đơn thuần, mà ở cách đưa AI vào tiến trình dạy học để tăng cường trải nghiệm nghệ thuật, khuyến khích tư duy độc lập và phát huy năng lực sáng tạo của học sinh.
Hiệu quả và kết quả thực hiện
Qua quá trình vận dụng giải pháp trong dạy học Mĩ thuật lớp 6 tại Trường THCS Tân Thạnh Đông, nhóm tác giả ghi nhận những chuyển biến tích cực trong việc tổ chức hoạt động học tập.
Về phía học sinh, hình ảnh trực quan đa dạng tạo thêm cơ hội để các em quan sát, hình dung và lựa chọn ý tưởng. Học sinh có điều kiện tham gia tích cực hơn vào quá trình tìm kiếm phương án tạo hình, trao đổi trong nhóm và thực hành sản phẩm. Hoạt động trình bày, nhận xét sản phẩm cũng góp phần giúp các em tự tin hơn khi chia sẻ ý tưởng và tiếp nhận ý kiến đóng góp.
Về phía giáo viên, việc sử dụng AI hỗ trợ chuẩn bị tư liệu trực quan và đa dạng hóa phương án minh họa cho các nội dung học tập. Giáo viên có thêm điều kiện tổ chức hoạt động quan sát, so sánh, thảo luận và thực hành, qua đó tạo sự phong phú cho tiến trình dạy học.
Về phương pháp tổ chức dạy học, giải pháp góp phần chuyển trọng tâm từ việc cung cấp mẫu có sẵn sang tạo điều kiện cho học sinh chủ động khám phá, lựa chọn và phát triển ý tưởng. Hoạt động học tập được kết nối thành một quá trình từ quan sát đến thực hành và đánh giá, giúp học sinh có thêm cơ hội thể hiện khả năng sáng tạo của bản thân.
Theo bảng kết quả trong sáng kiến kinh nghiệm, ở các lớp 6/1 đến 6/15 trong năm học 2024–2025, tỷ lệ đạt được ghi nhận là 100%, tỷ lệ chưa đạt là 0%. Đây là số liệu được trình bày trong hồ sơ sáng kiến gốc. Số liệu này phản ánh kết quả được báo cáo tại các lớp nêu trên, nhưng chưa phải là dữ liệu so sánh trước – sau để xác định riêng mức độ tác động của AI.
Do đó, khi đánh giá hiệu quả giải pháp, nhóm tác giả kết hợp thông tin kết quả đã được ghi nhận với những quan sát trong quá trình dạy học, như sự tham gia của học sinh, khả năng trao đổi ý tưởng, mức độ chủ động khi thực hành và sự tự tin khi trình bày sản phẩm. Những nội dung này cho thấy giải pháp có tính khả thi trong điều kiện tổ chức dạy học tại đơn vị, đồng thời gợi mở hướng tiếp tục thu thập minh chứng cụ thể hơn khi triển khai ở phạm vi rộng.
Ý nghĩa xã hội và khả năng nhân rộng
Giải pháp có ý nghĩa trong việc thúc đẩy đổi mới phương pháp dạy học và ứng dụng công nghệ số theo hướng lấy học sinh làm trung tâm. Thông qua việc kết hợp AI với thực hành nghệ thuật, học sinh được tiếp cận một cách học linh hoạt, có cơ hội quan sát nhiều phương án, tự đưa ra lựa chọn và phát triển sản phẩm theo ý tưởng cá nhân.
Đối với giáo viên, giải pháp gợi mở cách sử dụng công nghệ như một phương tiện hỗ trợ thiết kế bài học, xây dựng tư liệu trực quan và tổ chức hoạt động sáng tạo. Cách tiếp cận này có thể góp phần thúc đẩy việc chia sẻ kinh nghiệm, nâng cao năng lực số và tăng cường ứng dụng công nghệ trong hoạt động chuyên môn.
Đối với nhà trường, giải pháp phù hợp với định hướng đổi mới giáo dục và chuyển đổi số, đồng thời góp phần làm phong phú các hình thức tổ chức dạy học. Việc triển khai không nhất thiết đòi hỏi mỗi học sinh phải có thiết bị riêng; giáo viên có thể chuẩn bị hình ảnh AI trước, trình chiếu hoặc tổ chức cho học sinh làm việc theo nhóm tùy điều kiện thực tế.
Từ phạm vi đã thực hiện trong dạy học Mĩ thuật lớp 6, giải pháp có tiềm năng được nghiên cứu, điều chỉnh và mở rộng sang các khối lớp khác ở bậc THCS, cũng như những nội dung giáo dục có hoạt động thiết kế, tạo hình và phát triển ý tưởng. Việc mở rộng cần dựa trên mục tiêu từng bài học, điều kiện thiết bị, năng lực giáo viên và kết quả đánh giá tại đơn vị áp dụng.
Để nhân rộng hiệu quả, cần quan tâm đến việc bồi dưỡng kỹ năng sử dụng AI cho giáo viên, xây dựng nguồn tư liệu phù hợp, chia sẻ kinh nghiệm triển khai và hướng dẫn học sinh sử dụng công nghệ có trách nhiệm.
Giải pháp “Giải pháp kết hợp trí tuệ nhân tạo và thực hành nghệ thuật nhằm phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh THCS” được phát triển từ thực tiễn giảng dạy Mĩ thuật lớp 6 tại Trường THCS Tân Thạnh Đông, trên cơ sở kết hợp tư liệu trực quan do AI hỗ trợ tạo ra với hoạt động thực hành, học tập nhóm, trình bày và đánh giá sản phẩm. Thông qua bốn biện pháp chính gồm sử dụng AI để gợi mở ý tưởng; kết hợp hình ảnh tham khảo với thực hành nghệ thuật; tổ chức học tập nhóm; tăng cường trình bày và nhận xét sản phẩm, giải pháp hướng đến việc tạo môi trường học tập tích cực, giúp học sinh chủ động khám phá, lựa chọn và phát triển ý tưởng nghệ thuật. Giá trị cốt lõi của giải pháp là kết hợp công nghệ hiện đại với hoạt động sáng tạo trực tiếp của người học. AI hỗ trợ mở rộng khả năng hình dung và cung cấp tư liệu, trong khi học sinh vẫn giữ vai trò trung tâm trong việc lựa chọn, điều chỉnh và tạo ra sản phẩm của mình.
Nhóm tác giả kỳ vọng giải pháp sẽ tiếp tục được hoàn thiện thông qua việc bổ sung minh chứng, đánh giá kết quả và chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn; từ đó góp phần thúc đẩy đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số trong giáo dục và phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh trung học cơ sở.
Hồ Trọng Nhân - Nguyễn Thị Ngọc Mỹ (Trường THCS Tân Thạnh Đông )