Mã số N2079: Mô hình "Green School IoT": vườn ươm học đường thông minh tích hợp giáo dục stem và tái chế rác hữu cơ tại trường học
Trong chiến lược phát triển kinh tế – xã hội của Thành phố Hồ Chí Minh, chuyển đổi số toàn diện và phát triển đô thị sinh thái bền vững là hai trụ cột chiến lược luôn được ưu tiên hàng đầu. Đối với ngành giáo dục, việc hiện thực hóa định hướng này không chỉ dừng lại ở các bài giảng lý thuyết trên giảng đường, mà đòi hỏi nhà trường phải kiến tạo những mô hình giáo dục mở, nơi học sinh được trực tiếp trải nghiệm, làm chủ công nghệ và tự giác hành động vì môi trường sống.
Tuy nhiên, tại khu vực ngoại thành và ven đô như địa bàn xã Phú Hòa Đông, công tác giáo dục bảo vệ môi trường và chuyển đổi số tại các trường THCS đang bộc lộ những khoảng trống đáng lưu ý.
Về khía cạnh môi trường: Mỗi ngày, khuôn viên trường học và căn tin thải ra một lượng lớn phụ phẩm thực phẩm, lá cây rụng và chất thải hữu cơ. Phần lớn số rác thải này được xử lý theo phương thức thu gom chung rồi chôn lấp hoặc đốt thủ công, gây ô nhiễm không khí và lãng phí một nguồn tài nguyên sinh học dồi dào. Đồng thời, việc chăm sóc mảng xanh học đường còn phụ thuộc vào sức người và tưới xả tràn, dẫn tới tình trạng thất thoát nước sạch.
Về khía cạnh đổi mới giáo dục: Hoạt động giáo dục STEM và môn Tin học tại nhiều đơn vị vẫn còn đóng khung trong bốn bức tường phòng máy tính với các bài lập trình mô phỏng trên màn hình, thiếu đi sự gắn kết với các vấn đề thực tiễn của cuộc sống. Học sinh ít có cơ hội tự tay lắp ráp thiết bị, thu thập dữ liệu tự nhiên hay giải quyết bài toán sinh thái học đường.
Từ những trăn trở nêu trên giải pháp: Mô hình “Green School IoT” – Vườn ươm học đường thông minh tích hợp giáo dục STEM và tái chế rác hữu cơ tại khu vực ven đô ra đời với mục tiêu lấy học sinh làm chủ thể sáng tạo, vận dụng Internet vạn vật (IoT) chi phí thấp để tự động hóa chăm sóc mảng xanh, đồng thời chuyển hóa rác thải hữu cơ thành phân bón sinh học ngay trong trường học, góp phần lan tỏa nếp sống xanh và tư duy số ra cộng đồng dân cư.
Giải pháp “Green School IoT” được xây dựng với định hướng kiến tạo một mô hình học đường tuần hoàn và thông minh, hướng tới việc hiện thực hóa bốn nhóm mục tiêu trọng tâm sau: Mục tiêu giáo dục – Đổi mới phương pháp dạy học gắn liền thực tiễn.


Bài tập ý tưởng của học sinh
Giải pháp tập trung đổi mới căn bản phương thức tổ chức dạy học các môn Khoa học tự nhiên, Tin học và Công nghệ theo định hướng giáo dục STEM tích hợp. Bằng việc biến khu vườn học đường thành một “phòng thí nghiệm sống” (Living Lab), học sinh không chỉ tiếp nhận kiến thức trên sách vở mà được trực tiếp trải nghiệm qua chu trình quan sát – thiết kế – chế tạo và kiểm chứng. Qua đó, học sinh từng bước hình thành tư duy dữ liệu số, làm chủ kỹ năng lập trình vi điều khiển, rèn luyện năng lực nghiên cứu khoa học kỹ thuật và kỹ năng giải quyết các vấn đề sinh thái phát sinh ngay tại môi trường sống của mình. Mục tiêu môi trường – Xây dựng khuôn viên học đường xanh và tuần hoàn sinh thái:
Mô hình đặt mục tiêu phân loại và tái chế tại chỗ từ 60% đến 70% tổng khối lượng rác thải hữu cơ phát sinh hàng ngày từ sân trường và căn tin, triệt tiêu nguy cơ phát tán mùi hôi và giảm thiểu áp lực lên hệ thống thu gom rác chung của địa phương. Đồng thời, việc ứng dụng hệ thống cảm biến tưới tiêu tự động cho phép tối ưu hóa nguồn tài nguyên nước sạch, giảm thiểu tình trạng ngập úng hoặc khô héo cục bộ, tiết kiệm ít nhất 40% lượng nước tiêu thụ so với phương pháp tưới thủ công truyền thống, góp phần xây dựng cảnh quan trường học xanh – sạch – bền vững. Mục tiêu chuyển đổi số – Thực chất hóa ứng dụng công nghệ trong nhà trường:
Không dừng lại ở các phần mềm quản lý hay bài giảng điện tử đơn thuần, giải pháp thúc đẩy chuyển đổi số gắn với hoạt động thực hành của người học thông qua việc ứng dụng công nghệ Internet vạn vật (IoT) mã nguồn mở. Toàn bộ các dữ liệu thực địa như độ ẩm đất, nhiệt độ và độ ẩm không khí được tự động thu thập, số hóa và trực quan hóa lên bảng theo dõi dữ liệu mở (Open Dashboard). Nguồn dữ liệu số này trở thành nguồn học liệu mở, phục vụ trực tiếp cho hoạt động phân tích, thống kê và nghiên cứu khoa học thường xuyên của giáo viên và học sinh. Mục tiêu lan tỏa cộng đồng – Kết nối nhà trường với xã hội và gia đình:
Mô hình đóng vai trò là một hạt nhân lan tỏa tri thức khoa học và nếp sống bền vững đến cộng đồng dân cư xã Phú Hòa Đông. Thông qua các ấn phẩm số, video hướng dẫn và các buổi sinh hoạt ngoại khóa, học sinh cùng giáo viên trực tiếp tuyên truyền, tập huấn cho phụ huynh và đoàn viên thanh niên địa phương về kỹ thuật ủ rác hữu cơ vi sinh tại nhà và tiềm năng ứng dụng công nghệ tự động hóa trong sản xuất nông nghiệp. Từ việc thay đổi nhận thức của mỗi cá nhân học sinh, giải pháp từng bước tạo dựng lối sống xanh, có trách nhiệm và nâng cao năng lực thích ứng số cho toàn thể cộng đồng.
Đối tượng tham gia trực tiếp của mô hình bao gồm toàn thể học sinh các khối lớp 6, 7, 8 và 9 của Trường THCS Tân Thạnh Đông, trong đó lực lượng nòng cốt là các thành viên Câu lạc bộ STEM, Câu lạc bộ Tin học cùng đội ngũ giáo viên thuộc Tổ Khoa học tự nhiên – Tin học – Công nghệ.
Bên cạnh đó, giải pháp hướng đến đối tượng thụ hưởng mở rộng là cán bộ, giáo viên, nhân viên nhà trường, cha mẹ học sinh và cộng đồng dân cư đang sinh sống trên địa bàn xã Phú Hòa Đông có nhu cầu tiếp cận kiến thức nông nghiệp đô thị và kỹ thuật số cơ bản. Về phạm vi không gian, giải pháp được tổ chức thực nghiệm trực tiếp tại khuôn viên sân trường, khu vực xử lý chất thải căn tin và vườn thực nghiệm sinh học của trường. Về phạm vi thời gian, mô hình được bắt đầu khảo sát, lắp đặt và vận hành xuyên suốt trong năm học 2025 – 2026 và tiếp tục duy trì, hoàn thiện trong năm học 2026 – 2027 để chuẩn bị tham gia đánh giá, báo cáo tại Giải thưởng I-Star 2026.
Để đảm bảo tính khoa học, độ tin cậy và khả năng kiểm chứng thực tế, giải pháp kết hợp đồng bộ nhiều phương pháp nghiên cứu sư phạm và kỹ thuật thực nghiệm. Trước hết, phương pháp điều tra xã hội học và khảo sát thực địa được sử dụng để cân đo khối lượng rác thải hữu cơ hàng ngày, đo lường lượng nước sạch tiêu thụ định kỳ và thu thập phiếu khảo sát về mức độ hiểu biết của học sinh đối với các thiết bị cảm biến thông minh.
Tiếp theo, phương pháp nghiên cứu thực nghiệm kỹ thuật được áp dụng trong việc thiết kế mạch điện tử, lập trình hệ thống mã nguồn mở điều khiển máy bơm tự động, cũng như phối chế men vi sinh bản địa trong các thùng ủ rác hiếu khí. Bên cạnh đó, phương pháp dạy học theo dự án (Project-Based Learning) đóng vai trò trung tâm trong việc tổ chức cho học sinh tự chủ giải quyết vấn đề qua từng giai đoạn cụ thể. Cuối cùng, phương pháp thống kê toán học và đối chứng số liệu được sử dụng để phân tích bảng dữ liệu trước và sau khi triển khai, từ đó đưa ra những kết luận khách quan về hiệu quả môi trường, chất lượng giáo dục và mức độ tiết kiệm chi phí.

Học sinh thực hiện làm việc nhóm để xây dựng ý tưởng
Các nội dung và biện pháp thực hiện
Biện pháp 1. Khảo sát thực trạng rác thải và thiết kế quy hoạch phân khu "Green School"
Để triển khai mô hình một cách bài bản, giáo viên cùng nhóm học sinh nòng cốt đã tiến hành điều tra toàn diện các nguồn phát thải trong toàn trường. Qua cân đo và theo dõi liên tục trong hai tuần, nhóm nhận thấy rác hữu cơ dễ phân hủy chiếm tới hơn 60% tổng lượng rác sinh hoạt phát sinh hàng ngày tại trường. Trên cơ sở đó, nhà trường đã quy hoạch khu đất trống phía sau dãy phòng bộ môn thành một phân khu thực nghiệm khép kín gồm ba trạm chức năng: Trạm tiếp nhận và phân loại rác thông minh có gắn bảng chỉ dẫn trực quan; Trạm ủ rác hữu cơ hiếu khí gồm cụm thùng ủ 200 lít có van thoát khí và hứng dịch vi sinh; và Khu vườn ươm thực nghiệm thông minh ứng dụng công nghệ IoT. Việc quy hoạch đồng bộ ngay từ đầu giúp tạo điều kiện thuận lợi cho việc thu gom, xử lý rác thải mà không gây xáo trộn đến cảnh quan chung và các hoạt động sư phạm khác của nhà trường.
Hệ thống tưới tự động được thiết kế trên nguyên tắc tối ưu hóa chi phí, đảm bảo độ an toàn điện áp thấp và sử dụng các linh kiện mở dễ tìm kiếm trên thị trường. Trung tâm của hệ thống là bo mạch vi điều khiển ESP32 NodeMCU tích hợp kết nối Wi-Fi, kết hợp cùng các cảm biến đo độ ẩm đất điện dung chống rỉ sét và cảm biến nhiệt độ – độ ẩm môi trường DHT11. Dưới sự hướng dẫn của giáo viên, học sinh tự tay đấu nối mạch rơ-le cách ly quang để điều khiển máy bơm áp lực mini 12V và cụm van điện từ.
Chương trình điều khiển được viết với thuật toán tự động: cảm biến lấy mẫu dữ liệu đất định kỳ, khi độ ẩm đất hạ xuống dưới mức 40%, vi điều khiển sẽ tự động mở van bơm nước nhỏ giọt vào đúng vùng rễ của cây; khi độ ẩm đạt ngưỡng 75%, hệ thống lập tức ngắt tưới để chống úng. Toàn bộ dữ liệu này được đồng bộ lên ứng dụng di động qua mạng không dây, cho phép giáo viên và học sinh theo dõi hoặc điều khiển can thiệp từ xa khi cần thiết.
Biện pháp 3. Xây dựng quy trình xử lý và ủ rác hữu cơ tại chỗ thành phân bón sinh học
Nhằm xử lý triệt để lượng rác hữu cơ mà không làm phát sinh mùi hôi thối hoặc côn trùng gây hại, giáo viên bộ môn Khoa học tự nhiên đã hướng dẫn học sinh quy trình ủ phân hiếu khí sử dụng chế phẩm vi sinh bản địa IMO kết hợp men mật rỉ đường. Rác thải hữu cơ sau khi phân loại được băm nhỏ thành kích thước 2 đến 3 cm, sau đó phối trộn với lá khô và trấu mục theo tỷ lệ cân bằng Carbon và Nitơ (2 phần rác nâu : 1 phần rác xanh). Hỗn hợp được bổ sung men vi sinh, duy trì độ ẩm từ 50% đến 60% và được chứa trong các thùng ủ có lỗ thông khí đối lưu. Định kỳ mỗi tuần một lần, học sinh tiến hành đảo trộn đống ủ để cung cấp oxy cho hệ vi khuẩn hiếu khí hoạt động mạnh mẽ, tạo ra nhiệt lượng tự nhiên lên đến 55 – 60°C nhằm triệt tiêu mầm bệnh và hạt cỏ dại. Sau chu kỳ từ 30 đến 40 ngày, rác thải chuyển hóa hoàn toàn thành sản phẩm phân hữu cơ vi sinh tơi xốp, giàu mùn dinh dưỡng, được sử dụng trực tiếp để cải tạo các bồn cây và vườn rau trong trường.
Biện pháp 4. Tổ chức dạy học liên môn STEM – Mở không gian nghiên cứu KHKT ngoài trời
Từ cơ sở hạ tầng của khu vườn thực nghiệm, nhà trường đã xây dựng chuỗi các chủ đề giáo dục STEM liên môn bám sát chương trình phổ thông mới. Học sinh được tham gia các buổi học ngoài trời theo dự án: ở phân môn Tin học và Công nghệ, các em học sinh khối 8, 9 được tự mình viết các dòng lệnh điều khiển cảm biến, hiệu chỉnh thông số máy bơm và thiết kế giao diện theo dõi trên điện thoại; ở môn Khoa học tự nhiên lớp 6 và 7, học sinh lấy mẫu đất và đống ủ soi dưới kính hiển vi để quan sát sự chuyển hóa của nấm men, đo độ pH của đất bằng giấy thị màu; ở môn Toán học, các em thu thập dữ liệu độ ẩm và nhiệt độ qua các tuần để vẽ biểu đồ thống kê, tính toán chính xác lượng nước tiết kiệm được. Không gian thực tế này đã xóa tan sự đơn điệu của các giờ học lý thuyết, biến khuôn viên trường thành nơi ươm mầm các ý tưởng nghiên cứu khoa học kỹ thuật sáng tạo cho học sinh.
Để đưa giá trị của mô hình vượt ra ngoài phạm vi lớp học, nhóm tác giả đã xây dựng bảng dữ liệu mở (Open Dashboard) hiển thị các thông số vi khí hậu và môi trường đất của trường học theo thời gian thực. Bảng dữ liệu này được hiển thị công khai trên màn hình thông tin của trường và tích hợp qua mã QR trên trang thông tin nội bộ, giúp phụ huynh và người dân đều có thể dễ dàng tra cứu, theo dõi. Đồng thời, các em học sinh trong câu lạc bộ đã tự tay biên tập các video clip ngắn và tờ rơi điện tử tóm tắt phương pháp làm thùng ủ rác hữu cơ bằng thùng xốp và kỹ thuật phối chế dung dịch sinh học từ vỏ trái cây. Các sản phẩm truyền thông này được chia sẻ rộng rãi qua các nhóm liên lạc lớp học và fanpage đoàn thể địa phương, qua đó khuyến khích các hộ gia đình trên địa bàn xã Phú Hòa Đông cùng thực hành phân loại rác và canh tác nông nghiệp an toàn.
Biện pháp 6. Đổi mới tiêu chí đánh giá năng lực học sinh và cơ chế duy trì mô hình
Nhà trường đã thay đổi phương thức đánh giá kết quả học tập từ việc chấm điểm bài thi truyền thống sang đánh giá năng lực thực tế dựa trên bảng tiêu chí Rubric minh bạch. Điểm số của học sinh được cấu thành từ sự chủ động khi tham gia dự án, kỹ năng thao tác kỹ thuật với thiết bị, mức độ tỉ mỉ trong việc ghi nhật ký theo dõi sinh trưởng của cây trồng và khả năng thuyết trình, bảo vệ giải pháp trước tập thể. Để mô hình vận hành bền vững lâu dài mà không bị gián đoạn, nhà trường đã giao quyền quản lý khu vườn cho Đội Tự quản Măng non và Câu lạc bộ STEM tự vận hành luân phiên theo tuần dưới sự cố vấn chuyên môn của giáo viên, biến việc chăm sóc môi trường thành thói quen tự giác và nét đẹp văn hóa học đường của học sinh.

Sinh hoạt nhóm
Tính mới, tính sáng tạo và khả năng nhân rộng
Điểm mới nổi bật của giải pháp là sự kết hợp khép kín lần đầu tiên giữa ba thành tố: chuyển đổi số (IoT), nông nghiệp sinh thái tuần hoàn (ủ rác hữu cơ) và giáo dục trải nghiệm (STEM) ngay tại một trường THCS vùng ven đô. Mô hình đã biến rác thải học đường – vốn là gánh nặng chi phí xử lý – trở thành nguồn học liệu trực quan quý giá để giáo dục phẩm chất lao động và ý thức bảo vệ thiên nhiên cho học sinh. Tính sáng tạo của giải pháp còn nằm ở việc nhóm tác giả đã chủ động thiết kế, lắp ráp hệ thống từ các vi mạch mã nguồn mở phổ biến với chi phí chỉ vài trăm ngàn đồng thay vì phải mua sắm các bộ thiết bị nhập khẩu đắt tiền. Về khả năng nhân rộng, mô hình được thiết kế theo dạng các khối module độc lập, linh hoạt thích ứng với mọi diện tích từ bồn hoa nhỏ, ban công cho đến các khu vườn thực nghiệm lớn. Toàn bộ quy trình công nghệ, sơ đồ mạch điện và tài liệu hướng dẫn kỹ thuật đều được số hóa, chuẩn hóa thành tài liệu mở, rất thuận tiện để chuyển giao và áp dụng rộng rãi tại các trường phổ thông khác trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh.
Qua một năm học áp dụng giải pháp vào thực tế, mô hình đã đem lại những chuyển biến vượt bậc trong nhận thức và hành động của học sinh. Các em không chỉ nắm vững kiến thức lý thuyết của các môn Khoa học tự nhiên, Tin học và Công nghệ mà còn phát triển toàn diện các năng lực then chốt như tư duy tính toán, kỹ năng lắp ráp mạch điện tử và năng lực làm việc nhóm. Ý thức giữ gìn vệ sinh chung và tinh thần trách nhiệm với môi trường được nâng lên rõ rệt: tình trạng xả rác bừa bãi trong khuôn viên trường giảm hẳn, học sinh hình thành thói quen tự giác phân loại vỏ bánh kẹo và rác hữu cơ ngay tại lớp học. Đặc biệt, từ môi trường vườn ươm thông minh, các em học sinh câu lạc bộ KHKT của trường đã tự tin phát triển các dự án nghiên cứu khoa học kỹ thuật đạt giải cao tại các cuộc thi sáng tạo cấp cơ sở và cấp huyện, khẳng định sự đúng đắn của phương pháp dạy học gắn liền với trải nghiệm thực tiễn
Hiệu quả về chuyển đổi số cộng đồng
Các kết quả định lượng được đo đạc trong 6 tháng thực nghiệm đã chứng minh rõ nét hiệu quả môi trường của mô hình. Mỗi ngày, nhà trường đã thu gom và đưa vào ủ hiếu khí khoảng 30 kg rác hữu cơ (tương đương mức giảm thải 66,7% lượng rác phải vận chuyển đi chôn lấp). Lượng phân hữu cơ vi sinh thu hoạch đạt bình quân 180 kg/tháng, đáp ứng hoàn toàn nhu cầu bón lót và dưỡng ẩm cho toàn bộ hệ thống bồn hoa, cây cảnh trong trường mà không phải tốn kinh phí mua phân bón hóa học. Đồng thời, nhờ cơ chế tưới nhỏ giọt tự động kích hoạt dựa trên độ ẩm thực tế, lượng nước sạch dùng cho công tác chăm sóc cây xanh giảm từ 1.200 lít/ngày xuống còn 630 lít/ngày (tiết kiệm 47,5% lượng nước sạch tiêu thụ). Về mặt cảnh quan, hiện tượng cây chết do úng nước hoặc cháy lá vì nắng gắt đã bị triệt tiêu hoàn toàn, tỷ lệ cây sinh trưởng tốt đạt trên 98%. Về chuyển đổi số, trạm IoT hoạt động ổn định, cung cấp liên tục hàng ngàn bản ghi dữ liệu môi trường phục vụ công tác giảng dạy và học tập trực quan của giáo viên và học sinh.
Về mặt kinh tế, giải pháp giúp tiết kiệm đáng kể ngân sách chi trả tiền nước sinh hoạt và chi phí xử lý rác định kỳ cho nhà trường. Quan trọng hơn, chi phí đầu tư phần cứng cho toàn bộ hệ thống cảm biến và bơm tự động cho một phân khu vườn ươm chỉ tốn khoảng 620.000 VNĐ – một mức chi phí rất thấp, phù hợp với điều kiện tài chính của các trường học công lập vùng nông thôn. Về mặt xã hội, mô hình đã tạo dựng một hình ảnh trường học thân thiện, văn minh, nơi học sinh được học tập trong sự hạnh phúc và hòa hợp với thiên nhiên. Sự kết nối giữa nhà trường và các gia đình thông qua các cẩm nang số ủ rác tại nhà đã góp phần làm thay đổi thói quen xử lý rác của người dân địa phương, đóng góp thiết thực vào phong trào xây dựng nông thôn mới nâng cao và đô thị sinh thái của xã Phú Hòa Đông và Thành phố Hồ Chí Minh.
Nguyễn Ngọc Liên (Trường Trung học cơ sở Tân Thạnh Đông)