Mã số N2070: Mô hình giáo dục trải nghiệm kết hợp thiện nguyện cộng đồng "Vẽ heo đất - Bữa ăn 0 đồng”
1. Vấn đề của cộng đồng cần giải quyết
Trong bối cảnh ngành giáo dục đang đẩy mạnh việc đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học, việc chăm lo đời sống vật chất lẫn tinh thần cho học sinh - đặc biệt là các em có hoàn cảnh gia đình khó khăn - luôn là ưu tiên hàng đầu của các nhà trường và cộng đồng xã hội. Tuy nhiên, qua thực tiễn nhiều năm làm công tác chủ nhiệm tại cơ sở giáo dục trung học cơ sở (THCS) trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh, chúng tôi trăn thực sự trước hai vấn đề cốt lõi đang tồn tại trong môi trường học đường:
1.1 Thực trạng thiếu hụt năng lượng và dinh dưỡng giờ ra chơi ở học sinh.
Tại các trường THCS, nhiều học sinh vì hoàn cảnh gia đình vất vả, cha mẹ đi làm sớm hoặc điều kiện kinh tế eo hẹp nên thường xuyên đến trường với chiếc bụng đói, không kịp ăn sáng hoặc không có kinh phí để mua đồ ăn nhẹ trong giờ ra chơi. Việc vận động thể lực và học tập liên tục qua các tiết học căng thẳng trong buổi sáng khiến nhiều em rơi vào trạng thái mệt mỏi, hạ đường huyết nhẹ, mất tập trung, từ đó ảnh hưởng trực tiếp đến thể trạng và kết quả tiếp thu kiến thức trong các tiết học cuối buổi.
1.2 Hạn chế của các phương thức hoạt động phong trào từ thiện truyền thống
Các phong trào vận động tài trợ, quyên góp gây quỹ từ thiện truyền thống trong học đường thường mang tính chất kêu gọi ủng hộ tiền mặt một chiều (mô hình "xin - cho"). Cách làm này tuy tạo ra được nguồn lực nhất định nhưng tồn tại hai điểm trừ lớn:
Học sinh chưa được đặt vào vị trí trung tâm của hoạt động; các em chủ yếu xin tiền cha mẹ để đóng góp chứ chưa trực tiếp trải nghiệm quá trình lao động, sáng tạo để tạo ra giá trị vật chất phục vụ cộng đồng.
Việc trao nhận hỗ trợ bằng tiền mặt hoặc quà tặng thiếu sự chuẩn bị chu đáo đôi khi vô tình tạo ra sự tự ti, mặc cảm cho các em học sinh có hoàn cảnh khó khăn trước bạn bè đồng trang lứa.
Từ những trăn trở đó, tôi nghiên cứu và triển khai mô hình "Vẽ heo đất - Bữa ăn 0 đồng". Giải pháp ra đời nhằm giải quyết đồng thời hai mục tiêu chiến lược: Vừa giáo dục kỹ năng sống, tư duy khởi nghiệp xã hội và tinh thần tự lập cho học sinh lớp chủ nhiệm; vừa chăm lo bữa ăn thể chất, tiếp thêm năng lượng học tập cho học sinh toàn trường vào giờ ra chơi một cách nhân văn và tinh tế nhất.
2. Nội dung, nguyên lý và tính mới của giải pháp
2.1 Nguyên lý vận hàng và quy trình thực hiện khép kín
Giải pháp vận hành theo mô hình chu trình tuần hoàn khép kín của một dự án khởi nghiệp xã hội thu nhỏ trong học đường, gồm 4 bước chặt chẽ:
Mô hình hoạt động theo chu trình khép kín: Sáng tạo nghệ thuật à Tiếp thị sản phẩm à gây quỹ phi lợi nhuận à chăm lo cộng đồng:
Bước 1: Chuẩn bị vật dụng và sáng tạo nghệ thuật (Vẽ heo đất)
Học sinh lớp chủ nhiệm tự chuẩn bị các dụng cụ học tập, cọ vẽ, màu nước sẵn có của cá nhân.
Nhóm thực hiện nhập các phôi heo đất gốm thô chi phí thấp. Dưới sự hướng dẫn về tư duy thẩm mỹ của giáo viên chủ nhiệm, học sinh cùng nhau thiết kế, phối màu và trang trí thủ công. Mỗi chú heo đất hoàn thành là một tác phẩm nghệ thuật độc bản, mang màu sắc tươi sáng, chứa đựng các thông điệp nhân văn (màu sắc rực rỡ, họa tiết thiên nhiên, hoa mai ngày Tết, phong cảnh hay hình vẽ hoạt họa sinh động).
Học sinh tham gia vẽ trang trí heo đất
Bước 2: Tổ tiếp thị sản phẩm
Học sinh lớp chủ nhiệm chủ động lập kế hoạch truyền thông, đóng vai các "nhà kinh doanh trẻ", giới thiệu và bán sản phẩm heo đất nghệ thuật cho các nhóm đối tượng: thầy cô giáo trong trường, các bậc phụ huynh và bạn bè học sinh các lớp khác.
Qua hoạt động bán hàng, các em trực tiếp rèn luyện kỹ năng giao tiếp, thuyết phục, hiểu về giá trị của lao động chân chính và niềm vui khi sản phẩm do chính tay mình làm ra được cộng đồng đón nhận.
Sản phẩm heo đất hoàn thành
Bước 3: Quản lý hạch toán tài chính dự án
Toàn bộ doanh thu bán heo đất được học sinh lập sổ sách hạch toán công khai, minh bạch dưới sự cố vấn của giáo viên chủ nhiệm. Nguồn tiền lời thu được, 20% dùng mua dụng cụ học tập cho học sinh khó khăn trong trường (112.000đ), 80% sử dụng để mua bánh mì tươi đóng túi sẵn (468.000đ) đảm bảo tuyệt đối tiêu chuẩn an toàn vệ sinh thực phẩm.
Học sinh bán heo đất cho phụ huynh
Học sinh bán heo đất cho giáo viên trường
Học sinh bán heo đất cho bạn cùng trường
Bước 4: Tổ chức và vận hành quầy "Bữa ăn 0 đồng" giờ ra chơi
Giáo viên chủ nhiệm cùng các em học sinh lớp chủ nhiệm trực tiếp chuẩn bị quầy hàng ngay tại khuôn viên sân trường vào giờ ra chơi.
Các phần bánh mì tươi Kinh Đô đóng gói chỉn chu được trao tận tay các bạn học sinh trong trường, thầy cô một cách trân trọng, ấm áp, tạo nên không gian chia sẻ yêu thương đầy ý nghĩa.
Phát bánh mì tươi giờ ra chơi cho học sinh
2.2 Tính mới và tính sáng tạo độc đáo
Thứ nhất, đổi mới phương thức gây quỹ - mô hình "tự lực sáng tạo": Thay vì kêu gọi quyên góp thụ động, giải pháp lấy chính năng lực thẩm mỹ và sức lao động thủ công của học sinh làm động lực tạo ra giá trị tài chính tái đầu tư cho hoạt động xã hội.
Thứ hai, tích hợp giáo dục liên môn (STEAM + kỹ năng sống + trách nhiệm công dân): Học sinh ứng dụng kiến thức mỹ thuật (tạo hình, phối màu), toán học (tính toán chi phí, hạch toán doanh thu, cân đối thu chi) kết hợp rèn luyện kỹ năng làm việc nhóm, kỹ năng giao tiếp và bồi đắp lòng trắc ẩn với cộng đồng.
Thứ ba, mô hình "bữa ăn 0 đồng" nhân văn và an toàn: Sử dụng bánh mì Kinh Đô tươi đóng túi sẵn bảo đảm 100% các quy định về vệ sinh an toàn thực phẩm trong học đường, tiện lợi khi cầm nắm và tiêu dùng ngay giờ ra chơi. Nguồn mua: Căng tin trường học (có giấy phép hoạt động, nguồn hàng có hoá đơn, có nguồn gốc). Hình thức trao tặng tự nhiên, vui vẻ, thân thiện, xóa bỏ hoàn toàn ranh giới mặc cảm, giúp học sinh khó khăn nhận món ăn với sự tự nhiên và lòng biết ơn chân thành.
3. Hiệu quả thực tế được chứng minh
3.1. Kết quả định lượng:
Số lượng heo đất hoàn thành và bán ra: Có 17 sản phẩm heo đất thủ công do chính tay học sinh vẽ trang trí đã được tiêu thụ 100%.
Nguồn quỹ thu được: Đạt 580.000 đồng tiền lời, toàn bộ được dùng công khai để mua bánh mì tươi (dùng 80% số tiền) và mua dụng cụ học tập cho học sinh khó khăn trong trường (20%)
Số lượt thụ hưởng "bữa ăn 0 đồng": Đã phát tặng 60 suất bánh mì tươi cho các em học sinh vào giờ ra chơi trong tháng 3/2026.
3.2 Hiệu quả định tính và đánh giá từ đơn vị
Đối với tập thể học sinh lớp chủ nhiệm:
Học sinh trở nên tự tin, năng động, gắn kết đoàn kết tập thể; các em phát triển năng khiếu mỹ thuật, hình thành tư duy tiết kiệm, biết trân trọng giá trị đồng tiền; sức lao động và rèn luyện nếp sống có trách nhiệm, biết quan tâm, chia sẻ với những người xung quanh.
Đối với học sinh thụ hưởng "bữa ăn 0 đồng": Các em được bổ sung năng lượng dinh dưỡng an toàn, kịp thời ngay trong giờ ra chơi, giảm xua tan mệt mỏi để tiếp tục học tập tốt các tiết học tiếp theo. Đồng thời, thấy mình được quan tâm, yêu thương, xua tan cảm giác tự ti, có thêm động lực vươn lên trong cuộc sống.
Đánh giá từ Ban giám hiệu, phụ huynh và giáo viên nhà trường: Mô hình được Ban giám hiệu nhà trường đánh giá là sáng kiến có tính giáo dục, minh bạch và mang lại hiệu quả thiết thực cho nhà trường. Hoạt động thu hút sự ủng hộ nhiệt tình từ các bậc phụ huynh và thầy cô trong trường, tạo nên bầu không khí ấm áp tình người dưới mái trường THCS.
4. Mức độ nhân rộng và lan toả
4.1. Khả năng nhân rộng
Thứ nhất, chi phí đầu tư ban đầu siêu thấp: Dự án chỉ cần kinh phí mua phôi heo đất thô (100.000đ); màu vẽ và cọ vẽ do học sinh tận dụng từ đồ dùng học tập cá nhân.
Thứ hai, quy trình triển khai đơn giản, dễ chuyển giao: Mô hình có công thức vận hành rõ ràng, không đòi hỏi kỹ thuật phức tạp, hoàn toàn có thể nhân rộng sang tất cả các lớp chủ nhiệm trong cùng trường, hoặc mở rộng áp dụng cho hệ thống các trường THCS, THPT trên toàn địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh.
Thứ ba, không phụ thuộc nguồn tài trợ bên ngoài: Mô hình tự tạo ra nguồn tài chính khép kín từ sản phẩm do học sinh làm ra, đảm bảo tính chủ động cao.
4.2 Sức lan toả cộng đồng
Hoạt động diễn ra thể hiện mối quan hệ tốt đẹp giữa “gia đình - nhà trường - xã hội” cùng tham gia đồng hành (phụ huynh mua ủng hộ sản phẩm, thầy cô đồng hành, học sinh trực tiếp thực hiện).
Mô hình trở thành bài học kinh nghiệm thực tiễn sinh động cho Chi đoàn giáo viên và Liên đội các trường bạn trong việc đổi mới phương thức hoạt động phong trào Đội theo hướng tự lực, sáng tạo, gắn liền với các hoạt động xã hội thiết thực.
5. Năng lực thực hiện và tính bền vững
Hoạt động được tổ chức gọn nhẹ, linh hoạt, do giáo viên chủ nhiệm trực tiếp hướng dẫn, học sinh tự quản phân công các ban: ban mỹ thuật (vẽ trang trí), ban truyền thông - bán hàng, ban tài chính và ban vận hành "bữa ăn 0 đồng".
Mô hình không mang tính thời điểm mà được quy hoạch thực hiện định kỳ theo các đợt cao điểm trong năm học (như chào mừng Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11, đợt nuôi heo đất đón Tết Nguyên đán, ngày thành lập Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh 26/3, các đợt thi đua của Liên đội).
Tôi cam kết tiếp tục áp dụng, nâng cấp và hoàn thiện mô hình tại lớp chủ nhiệm trong năm học 2026 – 2027, dự kiến thực hiện trong tháng 1/2027 trước tết nguyên đán, đồng thời sẵn sàng chia sẻ quy trình hướng dẫn cho các đồng nghiệp để cùng nhân rộng mô hình mang ý nghĩa nhân văn này.
6. Minh chứng giải pháp: Quét mã QR để xem:

Xác nhận của Hiệu trưởng

Một số hình ảnh hoạt động
Thầy Phạm Quốc Chung và Tập thể lớp 8A1 THCS Tân Bình