Mã số N2038: Sản xuất nước uống lên men từ nguyên liệu sắn dây bổ sung probiotics
Thịt lên men là một sản phẩm lên men truyền thống được tiêu thụ rộng rãi tại Việt
Nam. Sản phẩm này được chế biến từ thịt lợn kết hợp với bột gạo rang, lá gói và các loại gia vị; tất cả các thành phần này cùng góp phần tạo nên hương vị đặc trưng, kết cấu và thúc đẩy quá trình lên men của thành phẩm. Trong suốt quá trình lên men tự nhiên, các vi sinh vật phát triển mạnh mẽ và đóng vai trò then chốt trong việc quyết định các đặc tính cảm quan cũng như độ an toàn vi sinh của sản phẩm cuối cùng (Rachwał và Gustaw, 2024). Trong các sản phẩm thịt lên men, vi khuẩn axit lactic (LAB) là nhóm vi sinh vật chiếm ưu thế nhờ khả năng thích nghi tốt với các điều kiện lên men. Các vi khuẩn này chuyển hóa carbohydrate thành axit lactic, làm giảm độ pH xuống khoảng 4,0–5,0. Sự axit hóa này giúp ức chế sự phát triển của nhiều loại vi sinh vật gây hư hỏng thực phẩm và vi sinh vật gây bệnh. Ngoài ra, trong quá trình lên men, LAB còn tạo ra các chất chuyển hóa thứ cấp như axit hữu cơ và bacteriocin, giúp tăng cường độ an toàn vi sinh cho sản phẩm. Hơn nữa, khả năng cạnh tranh hiệu quả với các vi sinh vật khác để giành lấy chất dinh dưỡng và vị trí bám dính của LAB góp phần duy trì sự ổn định của hệ vi sinh vật trong suốt quá trình lên men. L. pentosus cùng các chủng Lactiplantibacillus khác đã được lựa chọn cho các nghiên cứu này vì chúng có đặc tính lên men đồng hình (homolactic) trong hầu hết các quy trình lên men thực vật. Chủng L. pentosus LA445 cũng từng được sử dụng trong một số nghiên cứu về quá trình lên men và độ an toàn của dưa chuột (Anthony và Breidt, 2026; Breidt và Skinner, 2022). Nghiên cứu này hướng tới việc phân lập L. pentosus từ sản phẩm thịt lên men truyền thống để ứng dụng vào quá trình lên men sắn dây (Kudzu). Sắn dây (Pueraria thomsonii), một loài thuộc họ Đậu (Fabaceae), là loại cây dây leo lâu năm, đôi khi cũng có thể bò sát trên mặt đất. Rễ cây phát triển thành các củ lớn chứa nhiều tinh bột. Lá cây thuộc dạng lá kép ba, gồm ba lá chét lớn với mép lá nguyên hoặc chia thùy sâu thành hai đến ba phần. Hoa có màu xanh lục, mọc thành các cụm ở nách lá, trong khi quả là loại quả đậu dài, màu vàng nhạt và được bao phủ bởi lớp lông mịn. Tại Việt Nam, bộ phận của cây P. thomsonii Benth. được sử dụng trong y học... là phần rễ, theo quy định trong Dược điển Việt Nam (Tập V). Cho đến nay, chưa có nghiên cứu nào báo cáo về việc sản xuất các sản phẩm lên men từ P. thomsonii sử dụng chủng L. pentosus, cả ở Việt Nam lẫn trên thế giới. Do đó, nghiên cứu này hướng tới việc phân lập các chủng L. pentosus từ các sản phẩm thịt lên men truyền thống của Việt Nam, đồng thời đánh giá khả năng ứng dụng của chúng trong quá trình lên men bột sắn dây, nhằm phát triển một loại đồ uống chức năng giàu lợi khuẩn, có tiềm năng tăng cường sức khỏe con người và hỗ trợ sức khỏe hệ tiêu hóa.
Phân lập và định danh phân tử các chủng Lactiplantibacillus pentosus
Các chủng vi khuẩn được phân lập từ thịt chua lên men trên môi trường thạch MRS; đặc điểm khuẩn lạc của chúng được thể hiện trong Hình 1a. Các khuẩn lạc vi khuẩn đã được nhuộm Gram để quan sát đặc điểm hình thái (Hình 1b). Kết quả nhuộm Gram cho thấy các chủng vi khuẩn phân lập được chủ yếu có dạng hình que và phân bố riêng lẻ trong trường quan sát dưới kính hiển vi. Các tế bào bắt màu từ tím đến tím xanh, cho thấy đây là vi khuẩn Gram dương. Trong số các chủng phân lập được, chủng được chọn có các tế bào dạng hình que ngắn với đặc điểm hình thái tương đồng với các đặc điểm thường thấy ở vi khuẩn axit lactic (LAB). Ngoài hình thái tế bào, việc lựa chọn chủng này còn dựa trên kết quả sàng lọc sơ bộ về khả năng tăng trưởng và các đặc điểm sinh lý. Chủng này có khả năng phát triển trên môi trường MYP và làm thay đổi màu sắc của môi trường trong quá trình nuôi cấy, cho thấy sự trao đổi chất cơ chất diễn ra mạnh mẽ. Hơn nữa, khi nuôi cấy trên thạch MRS bổ sung CaCO₃, chủng này tạo ra một vòng sáng (halo) xung quanh khuẩn lạc do sự hòa tan CaCO₃; điều này chứng tỏ khả năng sản sinh axit hữu cơ trong quá trình tăng trưởng – một đặc điểm đặc trưng của LAB. Để xác định rõ hơn các đặc tính của chủng này, các mẫu nuôi cấy qua đêm đã được xử lý nhiệt ở 86 °C trong 5 phút rồi đem nuôi cấy lại. Kết quả cho thấy vi khuẩn không phát triển trở lại sau khi xử lý, chứng tỏ chủng này không hình thành bào tử. Phát hiện này phù hợp với đặc điểm đã biết của vi khuẩn axit lactic, vốn là nhóm vi sinh vật không tạo bào tử. Kết quả định danh phân tử cho thấy chủng vi khuẩn được phân tích thuộc loài Lactiplantibacillus pentosus. Phân loại này dựa trên độ tương đồng hệ gen cao so với hệ gen tham chiếu của Lactiplantibacillus pentosus (ANI = 97,86%; mã số truy cập GCF_003641185.1), cũng như mối quan hệ phát sinh chủng loại gần gũi với các loài lân cận.

Hình 1: Vi khuẩn L. pentosus phát triển trên đĩa thạch MRS (a); hình thái vi khuẩn L. pentosus qua nhuộm Gram (b)
Quá trình lên men dung dịch tinh bột sắn dây bằng Lactiplantibacillus pentosus
Các kết quả xác nhận rằng quá trình lên men dung dịch tinh bột sắn dây bởi L. pentosus đã diễn ra thành công, thể hiện qua sự sụt giảm tổng chất rắn hòa tan (°Bx) và những thay đổi về độ pH sau khi lên men. Sự sụt giảm chỉ số °Bx cho thấy vi khuẩn đã tiêu thụ các carbohydrate có sẵn, trong khi độ pH giảm phản ánh quá trình tạo ra các axit hữu cơ trong quá trình trao đổi chất của vi sinh vật. Những phát hiện này chứng minh quá trình lên men diễn ra mạnh mẽ của L. pentosus trên cơ chất tinh bột sắn dây. Kết quả chi tiết được trình bày trong Bảng 1. Độ pH ban đầu của các dung dịch tinh bột sắn dây trước khi lên men là khoảng 6,5. Sau khi lên men với L. pentosus, độ pH giảm đáng kể xuống còn 3,18, cho thấy môi trường đã chuyển sang trạng thái axit. Sự sụt giảm độ pH này là do quá trình sản sinh các axit hữu cơ trong quá trình trao đổi chất của vi khuẩn. Các kết quả quan sát được hoàn toàn phù hợp với đặc điểm sinh lý của L. pentosus và khẳng định khả năng của loài vi khuẩn này trong việc sử dụng các carbohydrate có trong dung dịch tinh bột sắn dây làm cơ chất cho quá trình lên men. Việc môi trường trở nên axit hơn đáng kể càng chứng tỏ sự phát triển mạnh mẽ và hoạt động trao đổi chất tích cực của vi khuẩn trong suốt quá trình lên men.
Bảng 1: Các giá trị Brix và pH của dịch lên men sau quá trình lên men bởi L. pentosus

Đánh giá hoạt tính kháng khuẩn của dịch nổi lên men đối với Escherichia coli và Staphylococcus aureus bằng phương pháp pha loãng
Hoạt tính kháng khuẩn của sản phẩm lên men bằng chủng L. pentosus đã được đánh giá thông qua phương pháp pha loãng trong môi trường lỏng (microdilution); kết quả được trình bày tại Hình 2. Mũi tên chỉ vào giếng chứa dịch lên men. Khi so sánh với các mẫu đối chứng—giếng 1 (môi trường không chứa vi khuẩn) và giếng 2 (môi trường có chứa vi khuẩn)—độ đục trong giếng 3 tương tự như ở giếng 1 và khác biệt rõ rệt so với giếng 2; hơn nữa, khi cấy 200 µL dịch từ giếng 3 lên đĩa thạch, không ghi nhận sự phát triển của vi khuẩn.

Hình 2: Kết quả ức chế E. coli và S. aureus của sản phẩm tinh bột sắn dây lên men bằng L. pentosus
Các kết quả này cho thấy sản phẩm lên men có khả năng ức chế đối với cả hai chủng vi khuẩn gây bệnh được đánh giá, đó là Escherichia coli và Staphylococcus aureus. Tác dụng kháng khuẩn quan sát được nhiều khả năng liên quan đến tính axit của sản phẩm lên men, với độ pH đạt khoảng 3,0 sau quá trình lên men. Môi trường axit như vậy có thể ức chế sự phát triển và khả năng sống sót của nhiều vi sinh vật gây bệnh bằng cách phá vỡ các chức năng tế bào và làm giảm sức sống của vi khuẩn. Do đó, hoạt tính kháng khuẩn được ghi nhận trong nghiên cứu này phù hợp với sự axit hóa đáng kể của môi trường lên men, vốn là kết quả từ hoạt động trao đổi chất của Lactiplantibacillus pentosus.
Đánh giá cảm quan và mức độ chấp nhận của người tiêu dùng đối với sản phẩm lên men
Việc đánh giá cảm quan và mức độ sẵn sàng mua đối với sản phẩm lên men được thực hiện dựa trên ba tiêu chí: màu sắc, mùi hương và vị. Kết quả phân tích cảm quan được trình bày trong các Hình 3 (màu sắc), 4 (hương thơm) và 5 (mùi vị). Mỗi tiêu chí được đánh giá theo thang điểm 5 để xác định mức độ sẵn sàng mua sản phẩm của người đánh giá, từ đó làm cơ sở đánh giá mức độ chấp nhận chung đối với sản phẩm. Thang điểm được quy định như sau: 1 – không thích; 2 – ý kiến trung lập; 3 – thích nhưng chưa sẵn sàng mua; 4 – thích và sẵn sàng mua; 5 – rất thích. Người đánh giá đã chọn ra sản phẩm lên men mà họ ưa thích nhất trong số ba mẫu, như thể hiện tại Hình (a): mẫu 16 °Bx642 (màu xanh), mẫu 20 °Bx-735 (màu đỏ) và mẫu 24 °Bx-988 (màu vàng). Người đánh giá cũng lựa chọn mức độ sẵn sàng mua đối với sản phẩm lên men mà họ ưa thích nhất trong ba mẫu nêu trên, kết quả được thể hiện tại Hình (b). Dựa trên Hình 3, mẫu 735 (màu đỏ) – sử dụng công thức lên men 20 °Brix – là mẫu được ưa chuộng nhất, với 60% người đánh giá lựa chọn; tiếp theo là mẫu 988 (24 °Brix) với 26,7% và mẫu 642 (16 °Brix) với 13,3%. Kết quả từ Hình 3B cho thấy 96,7% người đánh giá yêu thích sản phẩm, trong đó 40% sẵn sàng mua dựa trên yếu tố màu sắc. Xét theo tiêu chí màu sắc, người đánh giá đã chọn công thức 20 °Brix cho dung dịch trước khi lên men. a)

Hình 3: Điểm ưu tiên của người tiêu dùng đối với màu sắc của dung dịch tinh bột sắn dây được lên men bằng L. pentosus
Tiếp theo, những người tham gia đánh giá đã thẩm định dung dịch tinh bột sắn dây được lên men bằng chủng L. pentosus dựa trên tiêu chí mùi hương. Họ trả lời hai câu hỏi: thứ nhất, họ ưa thích mùi hương của mẫu sản phẩm nào nhất? Và thứ hai, mức độ sẵn lòng mua sản phẩm của họ là bao nhiêu (được đánh giá trên thang điểm 5)? Kết quả được trình bày trong Hình 4.

Hình 4: Điểm số về mức độ ưa thích của người tiêu dùng đối với mùi của dung dịch tinh bột sắn dây được lên men bằng L. pentosus.
Theo Hình 4, khi đánh giá mùi hương của các sản phẩm lên men, mẫu 735 (dung dịch tinh bột sắn dây 20 °Brix) được ưa chuộng nhất với tỷ lệ lựa chọn là 53,3%. Mẫu 988 (sử dụng công thức 24 °Brix) được 26,7% người tham gia lựa chọn, trong khi mẫu 642 (sử dụng công thức 16 °Brix) cũng nhận được tỷ lệ lựa chọn tương tự là 26,7%. Khảo sát về ý định mua hàng cho thấy 80% người tham gia đánh giá yêu thích sản phẩm, trong đó 30% bày tỏ sự sẵn lòng mua sản phẩm dựa trên mùi hương của nó. Dựa trên tiêu chí về mùi, những người tham gia đánh giá đã chọn công thức 20 °Brix cho dung dịch trước khi lên men.
Cuối cùng, những người tham gia đánh giá đã thẩm định dung dịch tinh bột sắn dây lên men bằng chủng L. pentosus dựa trên tiêu chí hương vị. Họ trả lời hai câu hỏi: thứ nhất, họ ưa thích hương vị của mẫu sản phẩm nào nhất? Và thứ hai, mức độ sẵn lòng mua sản phẩm của họ là bao nhiêu (được đánh giá trên thang điểm 5)? Kết quả được trình bày trong Hình 5. Theo kết quả khảo sát về hương vị của các sản phẩm lên men, mẫu 735 được ưa chuộng nhất với tỷ lệ lựa chọn là 63,3%; tiếp theo là mẫu 988 với 20% và mẫu 642 với 16,7% người lựa chọn. Có 93,3% người tham gia đánh giá yêu thích sản phẩm, và 30% cho biết họ sẵn lòng mua sản phẩm dựa trên hương vị của nó. Dựa trên tiêu chí hương vị, những người đánh giá đã chọn công thức có nồng độ 20 °Brix cho dung dịch trước khi lên men. Kết quả đánh giá cảm quan về màu sắc, mùi thơm và hương vị của sản phẩm tinh bột sắn dây lên men bằng chủng L. pentosus, cùng với mức độ sẵn lòng mua của người tham gia, được trình bày trong các Hình 3, 4 và 5. Công thức tối ưu cho dung dịch sắn dây trước khi lên men là 20 °Brix. Công thức này bao gồm quy trình lên men sử dụng 2 mL dịch nuôi cấy L. pentosus (với mật độ 10¹⁰ CFU/mL) trong tổng thể tích lên men là 100 mL, được ủ ở nhiệt độ 30 ± 1 °C trong 7 ngày.

Hình 5: Điểm số về mức độ ưa thích của người tiêu dùng đối với hương vị dung dịch tinh bột sắn dây được lên men bằng L. pentosus
Chủng Lactiplantibacillus pentosus đã được phân lập từ các sản phẩm thịt lên men theo phương pháp truyền thống. Hơn 80 % người đánh giá ưa chuộng sản phẩm lên men này dựa trên ba tiêu chí chính: màu sắc, hương thơm và hương vị. Ngoài ra, hơn 30 % người đánh giá cho biết họ sẵn sàng mua sản phẩm tinh bột sắn dây được lên men bằng L. pentosus. Đối với sản phẩm được ưa chuộng nhất, dung dịch trước khi lên men được phối trộn ở nồng độ 20 °Bx. Quá trình lên men bột sắn dây với L. pentosus được thực hiện ở nhiệt độ 30 ± 1 °C trong 7 ngày. Sản phẩm lên men thu được cho thấy khả năng ức chế vi khuẩn E. coli và S. aureus, đồng thời mang lại lợi ích cho sức khỏe đường ruột.
Kết quả nghiên cứu từ đề tài lên men bột sắn dây bổ sung chủng Lactiplantibacillus pentosus lần đầu tiên được nghiên cứu và đánh giá cảm quan trên người tiêu dùng. Chủng vi khuẩn được định danh và giải trình tự gene. Hiệu quả thực tế được chứng minh bằng kết quả định lượng: Kết quả nghiên cứu được báo cáo tại Hội nghị Quốc Tế ICLCA2026, tổ chức tại Thượng Hải, kết quả được đăng tải trên tạp chí chuyên ngành thuộc danh mục Scopus Q3.
Kết quả nghiên cứu có tính bền vững, vì các nguyên liệu đầu vào là nông sản bản địa. Bột sắn dây của Việt Nam có số lượng lớn, có thể sản xuất hàng năm, co thời gian bảo quản lâu nên sẽ là nguồn nguyên liệu cung cấp cơ chất cho quá trình lên men quy mô công nghiệp. Chủng lợi khuẩn đã được chứng minh trên các nghiên cứu trên thế giới và chủng được phân lập tại Việt Nam nên bảo đảm giống gốc cho sản xuất. Kết quả nghiên cứu này vẫn đang được tiếp tục phát triển trong các khâu: Nghiên cứu chứng minh một số hoạt tính sinh học của dung dịch sắn dây lên men, ứng dụng vật liệu mới trong bảo quản chủng L.pentosus.
Mai Thị Ngọc Lan Thanh